کڵاو خەسرەوی یا کڵاو خەسرەوانی

کڵاو بەشێکە لە پۆشاکی مرۆڤ. لە ناوچەکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیادا هیچ گەل و نەتەوە و نەژادێک نەبووە کە کڵاو بەشێک لە جلوبەرگەکەی پێک نەهێنابێت. کڵاوی لوڕەکان کە دەکرێ بگوترێت کۆنترین جۆری کڵاوە لە رۆژهەڵاتی ناڤیندا کە وەک خۆی ماوەتەوە، تا ئێستایش لای ئەوان گرنگ و بایەخمەندە. دیارە لای ئێزدییەکان و یارسانەکانیش کڵاوێکی هاوشێوە هەیە بە کەمێک جیاوازیی زۆر بچووکەوە.

لە نێو لوڕە بەختیارییەکان دا بە زۆری کڵاوی رەش یا قاوەیی پەسەندە، بەڵام لە مەڵبەندەکانی تر کڵاوی سپی بەکاردەهێنرێت. ئەم جۆرە کڵاوە لە مێژوودا بە کڵاوخەسرەوی یا خەسرەوانی ناسراوە؛ چونکە کڵاوێکی ئاسایی نەبووە کە بۆ خۆپاراستن لە سەرما و گەرما یا باران بەکارهێنرابێت، بەڵکوو کڵاوی تایبەتی پادشاکانی ساسانی بووە. سەردەمی ساسانییەکان بە پادشا و فەرمانرەواکان گوتراوە (خەسرەو) کە لە دوو واژە پێک هاتووە خاس+ رەو واتە کەسێک کە بە رێگەی چاکە و درووستی دا هەنگاو دەنێت و دەڕوات. هەڵبەت لە هیچ سەرچاوەیەکی فارسی دا ئەم واتایەی پێ نەدراوە و لە خۆیانەوە و بێ ووردبوونەوە لە رەگ و ریشەی ووشەکە وەسفیان کردووە.

فیردەوسی دەڵێ:

(چو من زین زرین نهم بر سیاه)

(بسر بر نهم خسروانی کلاه)

واتە: وەکچۆن زینی زێڕین دەنێمە سەر سیا (ناوی ئەسپی ئەسفەندیار بوو کە رەنگی رەش بوو)؛ لەسەر دەنێم خەسرەوانی کڵاو.

هەروەها نیزامیی گەنجەیی دەڵێ:

(به خـُسرو زادگان پشتت قوی باد)

(ســـرت زیــــر کلاه خـُســروی باد).

واتە: بە خەسرەوزادەکان پشتت قایم بێ؛ سەرت لە ژێر کڵاوی خەسرەوی بێ.

کڵاوی بەختیاریەکان سێ ئەندازەی جیاوازی هەیە. ئەندازەی گەورە، مامناوەندی و بچووک. تەنیا ئەندازە گەورە و مامناوەندییەکە پێی دەگوترێت کڵاو خەسرەوی. ئەم کڵاوە لە خوریی رەش یا قاوەیی دروست دەکرێت. زۆر جاریش لە مەرەزی بزن یا لە کوڵکی ووشتر دروست دەکرێت. وەستای تایبەت و کارامە بە ئاو ڕشاندن و کوتان و هەڵگڵۆفینێکی زۆر، خورییەکە دەکاتە لباد/نمەد/تاتک. دەبێ لباد/ نمەدەکە لە پێنج میلیمەتر ئەستوورتر نەبێت. لێوارەکانی توند و سفتتر بن لە بەشەکانی تری. بەشی تەپلەی کڵاوەکە سێ کونی بچووکی تێدایە بۆ ئەوەی هەواگۆڕکێ بکات و زۆر ئارەق نەکات. هەموو لایەکانی وەکیەکن و پاش و پێش و راست و چەپی نییە. زۆر جار پارچە قوماشێک لە دیوی ناوەوەی دەدرێت کە پێی دەڵێن ئاستەڕ .

لە کۆتاییدا دەڵێم سڵاو لە لوڕ و لوڕستان. دروود بۆ ئەو فەرهەنگە کۆن و رەسەنە کە مایەی شانازیمانە.

نۆکەر

واژەڕەتناسییەکی ووردم بۆ ئەم واژەیە نەدیوە.. بیستوومە گوایە لە فارسی دا گوتوویانە ووشەکە (نوکار) بووە بە واتای کەسێک کە کارێکی نوێی پێدراوە؛ و پاشان بووە بە (نوکر). هەندێک کوردیش هەر بنێشتەیان جاویوە؛ بەڵام ئەمە ناچێتە مێشکەوە.. لە فارسی و لوڕی دا هاوکات لە پاڵ (نۆکەر) دا (چاکر، چاکەر)یش هەیە.

بەم ئاکامە گەیشتووم کە ئەم ووشانەیش هەردووکیان لوڕین، بۆیە نە لە سۆرانی دا رەگ و ریشەیان دەدۆزرێتەوە نە لە فارسی دا. بەڵام کاتيک سەیری لوڕی دەکەین دەبینین لەودا هەردووک ووشە هەم واتایان هەیە و هەم تا ئێستایش بە واتا کۆن و رەسەنەکە بەکاردەهێنرێن.

لە لوڕیدا (نووکەری) واتە شوێنی ئامادەکردنی خۆراک. (نوو) واتە نان؛ و (کەری) واتە کردن. بە هەمان شێوە (چاکەری) واتە شوێنی ئامادەکردنی چا. کەوابوو نووکەر واتە کەسێک نان و خۆراک ئامادە دەکات و چاکەریش کەسێک کە چا ئامادە دەکات.

چوارشەممە سووری

 هەرکەسێک بیر لە واتای چوارشەممە سووری دەکاتەوە، بەر لە هەموو شتێک بیری بۆ ئەوە دەچێت کە مەبەست رەنگی سوورە کە لە کورمانجی دا دەبێتە سۆر و لە فارسیش دا سۆرخ. بۆچی؟ چونکە لەم رۆژەدا ئاگر دادەگیرسێنرێت و ئاگریش رەنگی سوورە. دیارە سوور لە سۆرانی دا مانای مکوڕبوون و پێداگربوونیش دەدات کە هاوڕیشەیە لەگەڵ (شوور)ی ئینگلیسی.

هاوکات ووشەی سوور لە لوڕی دا دوو واتای زۆر جیاوازی هەیە. یەکەم واتە شادی و خۆشی؛ و دووەم واتە زەماوەند. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە واتای راستەقینەی چوارشەممە سووری لە لوڕیدایە. چوارشەممە سووری یانی چوارشەممەی جەژن و شادی، نەک چوارشەممەی رەنگ سوور.

هایێ!

 ووشەی سەلام لە لوڕیدا ووشەیەکی کۆن نییە. زیاتر لە ٥٠ ساڵی رابردوودا لەژێر کاریگەریی دەزگاکانی راگەیاندن و خوێندن و شارنشینیدا پەرەی سەندووە.

لوڕەکا پێشتر و تەنانەت ئێستایش لە ناوچە دووردەست و خێڵەکییەکاندا لەجیاتی سەلام دەڵێن هایێ! وەڵامەکەیشی هەر هەمان ووشەیە.

- هایێ!

- هایێ!

رێک هەمان های، هەی، هێی ...ی ئەوروپاییەکانە.

بیمار

لە کوردی دا بەشێوەی ویمار و وێماریش گۆ دەکرێت کە ووشە رەسەنەکەیە.  لە پەهلەویشدا هەر ویمار گوتراوە. لە فارسی دا چیرۆکێکی بۆ سازکراوە تا حەڵاڵی بکەن بۆ خۆیان.  گوایە لە سەردەمی ئەبو عەلی سینا دا بەهۆی هورووژمی مشکەوە پەتای وەبا/ تاعوون بڵاو بووەتەوە. ئەبوو عەلی سینا رایگەیاندووە کە بۆ رووبەڕوو بوونەوەی مشکەکان دەبێ سوود لە مار وەربگرن.  ئینجا لەسەر رێگەی هاتوچۆی مارەکان جامی پڕ لە شەرابی ترێیان داناوە تا مارەکان لێی بخۆنەوە و بەم هۆیەوە ژەهریان زیاتر بێت.   لەو کاتەوە نیشانەی مار بووە بە هێمای تەندروستی و دەرمانی. هەر بەم هۆیەشەوە بەو کەسانەی کە زۆر نەخۆش دەبوون، دەگوترا بێ مار. واتە ماری نییە بۆیە نەخۆش بووە. ئیتر بەرەبەرە ووشەی بیمار بە واتای نەخۆش بەکارهات.

ناراستیی ئەم چیرۆکە زۆر روون و ئاشکرایە. مار بۆ کوشتنی مشک پێویستیی بە ژەهر نییە، مارێک کە یەک دڵۆپ ژەهریشی نەبێ هەر دوژمنی مشکە، چونکە دەیخوات نەک نێشی لێبدات و پێوەیبدات. ئینجا سەردەمی ئەبو عەلی سینا خۆ چاخەکانی پێش ئیسلام نییە. لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیسلامدا کێ دەیوێرا جامی شەراب لە دەستیدا بێ و لەسەر رێگا و بانان دایبنێ؟؟

بە بڕوای من ووشەی بیمار، ویمار، وێمار لە بنەرەتدا پێکهاتووە لە وەی+مار.

وەی واتا دەرد، ئێش، ژان، گل و ئازار. ماریش پاشکۆ\پاشبەندە. و لە زۆر واژەی تریشدا هەمانە؛ وەک: تیمار، دەمار، کۆمار، تۆمار، تامار، گەمار، خومار، دێمار. لە نەریتی شیوەنگێڕی دا لە باشووری رۆژهەڵات ژنان وەی دەکەن. بەتایبەتی لە نێو لوڕ و لەکەکان دا ژنان دەگریێن و هەردووک دەستیان بەرامبەر یەکتری بەشێوەی چەرخ دەسووڕێنن کە بەمە دەڵێن وەی کردن. هەروەها کەسێک بە بەرامبەرەکەی دەڵێ بێوەی بی! واتە بێ ژان و ئازار بیت.

خوشکل

 هەر کەس فارسی بزانێ ئەم واژەیەی بیستووە و دەزانێ کە واتای جوانی و قەشەنگی و بەژن ڕێکی دەدات. واتای (خۆش) ئاشکرایە بەڵام (کل) لە فارسیدا هیچ واتایەک نادات بەدەستەوە کە لەگەڵ (خوش) بگونجێت. هەربۆیە فارسەکان دەڵێن ووشەی (خوشکل) کورتکراوەی (خۆش+هەیکەل)ە.

لە لوریش دا ئەم واژەیە بەکاردەهێنرێت؛ بەڵام بە جیاوازییەکی زۆر کەمەوە. جیاوازییەکە تەنیا یەک پیتە. لەباتی خۆشکل لە لوڕیدا دەڵێن خۆشگل. هەرکەس لوڕییەکە ببینێ یا ببیستێ، بێ ئەملاوئەولا دەڵێ لە فارسییەکەیان وەرگرتووە؛ بەڵام بە ووردبوونەوە لە مانای خۆش+گل دەردەکەوێت کە (گل)ی لوڕی واتادارترە لە (کل)ی فارسی. گل جیا لەوە کە لە سۆرانی و جافی و ئەردەڵانی و هۆرامیدا واتای دانە، دەنک، تاک، قل، جار، چەل، کەڕەت، ژان، ئێش دەدات و چاوگی فرمانی گلان و گلێران و گلۆربوونەوەیە، لە لوڕیشدا واتای جوانی و ناسکی و خڕی دەدات.

خاڵێکی گرنگی تر کە دەکرێ وە سەلمێنەری ئەوە بێت خۆشگلی لوڕی واژە رەسەنەکەیە، ئەمەیە کە لە لوڕیدا پێچەوانەکەیشی هەیە. واتە لە بەرامبەر خۆشگل دا بەدگل هەیە بە واتای ناشیرینی و دزێوی.

واژەی پان

ئەم واژەیە لە زووانە ئەوروپاییەکاندا وەک پێشگر/ پێشبەند بەکاردەهێنرێت بە واتای هەموو، گشت، هەر شت، بەتەواوی. لە زمانی یوونانی وەەگیراوە و ریشەی هیندۆ ئەوروپاییە.

لە یوونانیشدا هەر واتای هەموو دەدات. لە فارسیدا بووە بە (پەهن). لە لوڕی دا (پەن). لە سۆرانی دا جیا لەوە کە مانای تەختایی و گۆڕایی دەدات، واتای بەرینییش دەدات؛ و هەروەها واتای هەموویش دەبەخشێت. رەنگە لە هەموو شێوەزار و گۆیشەکاندا واتای (هەموو) نەدات هەر بۆیە نموونەیەک پێویستە.

کەسێک دەپرسێ ئایا ئەو رۆژە ئێوە چوون بۆ سەیران؟

لە وەڵامدا کەسی دووەم دەڵێ: بەڵێ، خانەوادە و خزم و دراوسێ، بەپانەوە چووین.