پیاوە شەمییەکە

 ئەمە پەیکەرێکی گەورەیە لە مەفرەق/برۆنز دروست داڕێژراە. نێوەکەی بەتاڵە. بەرزییەکەی یەک مەتر و ٩٤ سانتیمەترە. بە بەراورد لەگەڵ لاشەکەی قەبارەی سەری بچووکە. لە گوندێکی سەر بە شاری ئیزە/ماڵەمیر دۆزراوەتەوە و لە مۆزەخانەی نیشتمانیی ئێر پارێزراوە. شاری ئیزە کە پێشتر پێی دەگوترا ماڵە میر شارێکە دەکەوێتە ئوستانی خووزستان و لە راستیداوەک پایتەختی ئێڵی بەختیاری هەژمار دەکرێت.

ئەو گوندەی کە ئەم پەیکەرەی لێ دۆزراوەتەە ناوی (شەمی)یە، هەر بۆیە پەیکەرەکەیش بە ناوی پیاوە شەمییەکە ناسراوە. دێرینناسە ئێرانییەکان لایان وایە ئەم پەیکەرە هی سەرکردەیەکی پارتەکان بووە بە ناوی سورینا.

بە بڕوای من کاتێک سەیری ئەم پەیکەرە دەکەیت بە روونی جل و جامەی بەختیارییەکان دێتە بەرچاوت. کڵاوەکەی هەمان کڵاونمەدی بەختیارییە. سمێڵی هەمان سمێڵی پیاوی بەختیارییە. چۆغەکەی بە هەمان شێوە هی بەختیارییە بەڵام کەمێک کورتترە. شڵوارەکەیشی بە هەمان شێوە هی بەختیارییەکانە کە دەلینگی لە رانکی کورمانجی گوشادترە.

خوونەگێ ئەژدەر

ئەم بەردنیگارە کە لە وێنەکەدا دیارە ئاسەوارێکی دێرینی ئیلامییە لە ئوستانی خووزستان و شاری ئیزە/ماڵەمیر. دکەوێتە دۆڵێکەوە کە ناسراوە بە تەنگەی نەورۆز و لە نزیک ئاواییەکە بە ناوی خونگێ ئەژدەر.

وەک زۆر لە ئاسەوارەکانی دیکەی ئیلامی بە دوواداچوونی زۆری بۆ نەکراوە و چەواشەیش کراوە. بەگ وێرەی چەواشەکارییەکە گوایە نیگاری ئەم چوار کەسەی لای راست لە سەردەمێکی جیاوازدا هەڵکەنراوە و پەیوەندیی بە ئەشکانییەکانەوە هەیە. تەنیا سوارەکەی لای راست پەیوەندیی بە ئیلامییەکانەوە هەیە.

شایانی باسە کە خوونەگ لە لوڕیی بەختیاریدا واتە نینۆک. هەروەها ئەژدەریش واتە ئەژدیهای ئاگرپژێن. ئەژدیهایەک کە ئاگر لە دەمی دێتە دەرەوە.

تاڤگەی چکان

تاڤگەیەکی جوان و دڵگیرە دەکەوێتە نزیک ئاوایی حسێناوا و دێقادی سەر بە شاری ئەلیگۆدەرزی لوڕستان. بەرزییەکەی ٣٠ مەترە و پانییەکەی ٤ مەترە و بەسەر دۆڵی چکان دا دەڕوانێت. ئەم تاڤگەیە دووای تەیکردنی مەودایەک بەرەوە لای دەشتی چکان لەگەڵ ئاوی کانیاوی (داسار) تێكەڵ دەبێت و رووباری چکان پێ دەهێنێت. رووباری چکانیش دووای تێپەڕاندنی مەودایەک تێکەڵی ئاوی (دێقادی)دەبێت و پاشان دەڕژێنە نێو رووباری (زەز)ەوە. لە وەرزی پاییزدا ئاوی تاڤگەکە بە تەواوی ووشک دەبێت، بەڵام لە سەرەتای بەهارەوە جارێکی تر هاژە و خوڕەی دەست پێدەکاتەوە.

کێوی تەمەندەر

کێوێکی سەختی زنجیرە کێوەکانی زاگرۆسە و چەند لووتکەیەکی بەرز و سەرکەشی هەیە. سەر بە شارەدێی بەربەروودی رۆژاوایە لە ئوستانی لوڕستان و نزیک شاری ئەلیگۆدەرز. یەکێک لە کوێستانە سەخت و بژوێن و دەوڵەمەندانە بوو کە زۆرترین ژمارەی ئاژەڵە کێوییەکانی زاگرۆسی لە خۆ گرتبوو، بەڵام بەهۆی پشتگوێ خرانی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە ساڵانە زۆرترین راو و شکاری لێدەکرا، هەربۆیە ئێستا مەترسی لە سەر قڕبوونی بەتەواویی ئاژەڵەکان هەیە و ژمارەیان زۆر دابەزیوە. زستان ناوچەیەکی کوێستانیی بەفرگرە و شوێنی زۆر لەباری هەیە بۆ یاریی سکی (خلیسکانە). بەرزترین لووتکەی تەمەندەر دەگاتە ٣٥٤٧ مەتر.

گردی کۆنە سۆفیان

 مەهناز شەریفی سەرپەرەستی دەستەی کنە و پشکنین لە دوو گردی کۆنە سۆفیان، سەر بە شاری شنۆ رایگەیاند کە وا پاشماوەی شارستانییەتی ٥ تا ٧ هەزار ساڵەیان لەم دوو گردە دا دۆزیوەتەوە. ئاسەوارەکان دەگەڕێنەوە بۆ چاخی مسین و بەردین. کۆنە سۆفیان گوندێکی کاولبووە لە نزیک گوندی سۆفیان لە دەشتی شاری شنۆ.

پێشکۆ/پێشبەندی (وەر)

ئەم پێشبەندە لە واژەکانی وەک وەرکەوتن، وەرگێران، وەرگەڕان، وەرچەرخان، وەرسووڕان و تاد.. دا هەیە. ئەمە هەم لە سۆرانیدا هەیە، هەم لە لوڕیدا. هەروەها لە فارسیشدا هەیە و بە شێوەی (بەر) گۆدەکرێت.

بە ئەگەری زۆر بنەچەی پێشکۆی (هەڵ)ە. وەک دەزانین پێشکۆی (هەڵ) لە سۆرانی و کورمانجی و کەڵهوریدا هەیە بەڵام لە لوڕی و فارسیدا نییە. لە فارسیدا زۆر ووشەی تازە بە یارمەتیی پێشکۆی (بەر) سازکراوە کە زۆر جوان و واتادارن. بەڵام لە کوردیدا زۆر بایەخی پێنەدراوە.

وەک لە تێڕامان لە ووشەکاندا دەردەکەوێت، ئەو ووشانەی ئەم پێشکۆیەیان هەیە، فرمانگەلێکن پەیوەستن بە جووڵەوە بۆیە دەکرێ لەگەڵ زۆر فرمانی تری هاوشێوە بەکاربهێنرێت و واژەی تازەی پێ دروست بکرێت.

چرا

چر ریشەی ووشەکەیە و (ا) پاشگر وەک لە زۆر ووشەی تری وەک بینا، رۆشنا، گۆیا، زانا، دانا، توانا و تاد.. هەیە.  واژەکانی چرا، چریسکە و چرەنگی لێوە دروست بووە. چریسکە واتە ئەو زیلکە ئاورەی لەکاتی سووتانی داردا بەرز دەبێتەوە و بە هەوادا دەڕوات. لە لوڕی دا دەبێتە چرەنگ.

ئەم زووانی کوردییە چەندە جوان و دێرین و رەسەنە!

چرا چووەتە نێو زمانی فارسی و لەودا بووە بە چراغ

لەوێوە چووەتە نێو سوریانی و بووە بە شراگ، یا شراق

لە سوریانییەوە چووەتە نێو عەرەبی و بووە بە سراج.