بەردی گورز لەنگەر

 ئەم بەردە گەورەیە دەبینن کە لەسەر بەردێکی بچووک وەستاوە. ناسراوە بە بەردی (گورزلەنگەر). لە نزیک ئاوایی گورزلەنگەرە لە ئوستانی ئیلام. سەر بە شارەدێی کوڵکنی و شارۆچکەی ماژینە. دەڵێن تەمەنی ئەم بەردە ١٥٠ ساڵە، بەڵام ئاماژەیەک بە ئەندازە و بەرزییەکەی نەکراوە. شایانی باسە کە شارۆچکەی ماژین یا ماچین هەرچەندە شارۆچکەیەکی گەورە و ناسراو نییە؛ بەڵام لە ناوچەیەکی جوان و دڵگیر هەڵکەوتووە و شوێنێکی زۆر مێژووییە. تا ئێستا هیچ بوومەلەرزە و رووداوێکی سروشتی نەبووەتە هۆی جووڵاندنی ئەم بەردە.

ئەشکەوتی شاپوور

 

لەم وێنەیەدا پەیکەرێکی بەردین نیشان دەدرێت کە دەڵێن پەیکەری شاپووری یەکەم، دووەم شای ساسانییە؛ و هەفت مەتر بەرزە. ئەم پەیکەرە لە ئەشکەوتێکدایە کە لە بەرزایی ٧٠٠ مەتردایە بە قەدی شاخێکەوە لە نزیک شاری کاولبووی بیشاپوور لە ناوچەی کازروون و بووشێر. ئەم ناوچەیە سەر بە ئوستانی فارسە بەڵام لە کۆنەوە و تا ئێستایش لوڕنشینە. زارکی ئەشکەوتەکە نزیکە ٣٠ مەتر فراوانە. نازانم پێشتر چ ناوێکی هەبووە، بەڵام ئێستا ناویان لێناوە ئەشکەوتی شاپوور.

گاوکردن

 

ساڵانی زوو کە دەفر و کاسەی چینی/فەخفووری کەم و گران بوو، کاتێک چادان/قۆری دەشکا، دەیانبردە لای وەستا بۆ چاککردنەوە. وەستا چەسپێکی بەکاردەهێنا کە خۆی دروستی دەکرد و بریتی بوو لە هێلکە و قسڵ. بەڵام ئەوەندە بەس نەبوو؛ چونکە خۆی نەدەگرت و لە یەکتری جیادوبوویەوە. هەر بۆیە دووای لێدانی چەسپەکە بە هۆی تەلی تایبەتی مەفرەق و سیرمەواری کانزایی دەوران دەوری چادانەکە گاو دەکرا. بەم جۆرە قۆرییەکە تەمەنی دەبووە دوو بەرابەر. بەم کارەیان دەگوت گاوکردن.

پیاوە شەمییەکە

 ئەمە پەیکەرێکی گەورەیە لە مەفرەق/برۆنز دروست داڕێژراە. نێوەکەی بەتاڵە. بەرزییەکەی یەک مەتر و ٩٤ سانتیمەترە. بە بەراورد لەگەڵ لاشەکەی قەبارەی سەری بچووکە. لە گوندێکی سەر بە شاری ئیزە/ماڵەمیر دۆزراوەتەوە و لە مۆزەخانەی نیشتمانیی ئێر پارێزراوە. شاری ئیزە کە پێشتر پێی دەگوترا ماڵە میر شارێکە دەکەوێتە ئوستانی خووزستان و لە راستیداوەک پایتەختی ئێڵی بەختیاری هەژمار دەکرێت.

ئەو گوندەی کە ئەم پەیکەرەی لێ دۆزراوەتەە ناوی (شەمی)یە، هەر بۆیە پەیکەرەکەیش بە ناوی پیاوە شەمییەکە ناسراوە. دێرینناسە ئێرانییەکان لایان وایە ئەم پەیکەرە هی سەرکردەیەکی پارتەکان بووە بە ناوی سورینا.

بە بڕوای من کاتێک سەیری ئەم پەیکەرە دەکەیت بە روونی جل و جامەی بەختیارییەکان دێتە بەرچاوت. کڵاوەکەی هەمان کڵاونمەدی بەختیارییە. سمێڵی هەمان سمێڵی پیاوی بەختیارییە. چۆغەکەی بە هەمان شێوە هی بەختیارییە بەڵام کەمێک کورتترە. شڵوارەکەیشی بە هەمان شێوە هی بەختیارییەکانە کە دەلینگی لە رانکی کورمانجی گوشادترە.

خوونەگێ ئەژدەر

ئەم بەردنیگارە کە لە وێنەکەدا دیارە ئاسەوارێکی دێرینی ئیلامییە لە ئوستانی خووزستان و شاری ئیزە/ماڵەمیر. دکەوێتە دۆڵێکەوە کە ناسراوە بە تەنگەی نەورۆز و لە نزیک ئاواییەکە بە ناوی خونگێ ئەژدەر.

وەک زۆر لە ئاسەوارەکانی دیکەی ئیلامی بە دوواداچوونی زۆری بۆ نەکراوە و چەواشەیش کراوە. بەگ وێرەی چەواشەکارییەکە گوایە نیگاری ئەم چوار کەسەی لای راست لە سەردەمێکی جیاوازدا هەڵکەنراوە و پەیوەندیی بە ئەشکانییەکانەوە هەیە. تەنیا سوارەکەی لای راست پەیوەندیی بە ئیلامییەکانەوە هەیە.

شایانی باسە کە خوونەگ لە لوڕیی بەختیاریدا واتە نینۆک. هەروەها ئەژدەریش واتە ئەژدیهای ئاگرپژێن. ئەژدیهایەک کە ئاگر لە دەمی دێتە دەرەوە.

تاڤگەی چکان

تاڤگەیەکی جوان و دڵگیرە دەکەوێتە نزیک ئاوایی حسێناوا و دێقادی سەر بە شاری ئەلیگۆدەرزی لوڕستان. بەرزییەکەی ٣٠ مەترە و پانییەکەی ٤ مەترە و بەسەر دۆڵی چکان دا دەڕوانێت. ئەم تاڤگەیە دووای تەیکردنی مەودایەک بەرەوە لای دەشتی چکان لەگەڵ ئاوی کانیاوی (داسار) تێكەڵ دەبێت و رووباری چکان پێ دەهێنێت. رووباری چکانیش دووای تێپەڕاندنی مەودایەک تێکەڵی ئاوی (دێقادی)دەبێت و پاشان دەڕژێنە نێو رووباری (زەز)ەوە. لە وەرزی پاییزدا ئاوی تاڤگەکە بە تەواوی ووشک دەبێت، بەڵام لە سەرەتای بەهارەوە جارێکی تر هاژە و خوڕەی دەست پێدەکاتەوە.

کێوی تەمەندەر

کێوێکی سەختی زنجیرە کێوەکانی زاگرۆسە و چەند لووتکەیەکی بەرز و سەرکەشی هەیە. سەر بە شارەدێی بەربەروودی رۆژاوایە لە ئوستانی لوڕستان و نزیک شاری ئەلیگۆدەرز. یەکێک لە کوێستانە سەخت و بژوێن و دەوڵەمەندانە بوو کە زۆرترین ژمارەی ئاژەڵە کێوییەکانی زاگرۆسی لە خۆ گرتبوو، بەڵام بەهۆی پشتگوێ خرانی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە ساڵانە زۆرترین راو و شکاری لێدەکرا، هەربۆیە ئێستا مەترسی لە سەر قڕبوونی بەتەواویی ئاژەڵەکان هەیە و ژمارەیان زۆر دابەزیوە. زستان ناوچەیەکی کوێستانیی بەفرگرە و شوێنی زۆر لەباری هەیە بۆ یاریی سکی (خلیسکانە). بەرزترین لووتکەی تەمەندەر دەگاتە ٣٥٤٧ مەتر.