Friday, June 30, 2023

پوختەیەک سەبارەت سەردار مەریەم

 

سەردار مەریەمی بەختیاری لە بیرەوەرییەکانی دا دەڵێت: ژن لە کۆمەڵگەی ئێراندا ستەمی زۆری لێدەکرێ. ئەو کە خۆی جارێک بە زۆر بە شوو درابوو، دەرد و ئازاری ژنانی جڤاکەکی بە ئێسک و پێستەوە هەست پێکردبو. سەرەڕای ئەوە کە لە خانەدانێکی باڵای لوڕ بوو بەڵام وەک ژن هەر چەوساوە و ژێردەستە بوو. باس لەوە دەکات کە بە تیابەتی لە ئێڵی بەختیاریدا هیچ مافێک بۆ ژن لەبەرچاو نەگیراوە. ژن کە لەلایەکەوە بە زۆر بە شوودەدرێت، لەو لایشەوە لە میرات و کەلەپووری باوانی بێبەش دەکرێت.

باوکی سەردار مەریەم لە و کەسایەتییە بەهێزانە بوو کە شای قاجار ترسی ئەوەی لێ هەبوو کە جێگەی بگرێتەوە و لە شایەتی لایبدات، هەر بۆیە بە فێڵ گرتی و کوشتی. سەردار مەریەم خوشکی سەردار ئەسعەدی بەختیاری بوو، هەروەها دایکی عەلیمەردان خان بوو کە ئەویش لە لایەن رەزا پەهلەوییەوە کوژرا.
گەورەیی سەردار مەریەم بە هۆی ئەوەوە نییە کە لە بنەماڵەیەکی خانەداندا لە دایکبووە و گەورە بووە، بەڵکوو کەسێکی رۆشنبیر و ووردبینیش بووە. لەو دەگمەن کەسانە بووە کە لە کۆمەڵگەیەکی رۆژهەڵاتی ناڤین دا بیرەوەرییەکانی خۆی بە دەستو پێنووسی خۆی نووسیوەتەوە.
چەند ساڵێک لەمەوە بەر پەرتووکی بیرەوەرییەکانی وەرگێڕدرواتە سەر زمانی ئینگلیسی و لە ئەفریقای باشوور بڵاوکراوەتەوە.

وەشانگەی ئانزان کە پەرتووکی بیرەوەرییەکانی سەردار مەریەمی بەختیاریی چاپ و بڵاوکردووەتەوە، لە پێشەکییەکەیدا دەڵێت، لە دوو سەدەی رابردوودا نووسینی بیرەوەری لە ئێراندا بووەتە باو؛ و ئەم شانازییەیش بەر بەختیارییەکان کەوتووە. دەڵێت حسێن قوڵیخانی ئێڵخانی گەورەی لوڕ لە یەکەم کەسەکان بووە لە ئێراندا کە بیرەوەری و یادداشتەکانی رۆژانەی خۆی نووسیوەتەوە. بە دوای ئەویشدا لە بنەماڵەکەیدا بووەتە نەریت و کوڕ و کچ و نەوەکانی هەمان کاریان کردووە. سەردار ئەسعەد و سەردار مەریەمیش کوڕ و کچی ئەو بوون.
سەردار مەریەم هەرچەندە خوێندەواریی کەم بووە، بەڵام زۆر شتی نووسیوە، کە نەدەبووایە بینووسێت. سەردار ئەسعەدیش باسی رەچەڵەکی لوڕی کردووە وەک دووەم گەورە ئێڵی کورد؛ و جێگەی هیچ نیگەرانی و دوودڵییەکی بۆ هیچ کەسێک نەهێشتووەتەوە.
پەرتووکی بیرەوەرییەکانی سەردار مەریەم کە خۆی بە فارسی نووسیوێتی، لەم بەستەرە دانراوە و دەتوانیت دایبەزێنیت.


باوەخۆشین و شاخۆشین


 لە ناوچەی دەربەندیخان گوندێک کە ئێستا کراوەتە ناحیە هەیە بە ناوی باوەخۆشین؛ شارەدێیەکی زۆر جوان و دڵنشینە.. زۆر گەڕام بە دوای مێژووەکەی دا هیچم دەس نەکەوت. بە بڕوای من دەبێ دوور یا نزیک پەیوەندییەکی هەبێت بە شاخۆشینی پیری مەزنی یارسانەوە. ناوی (باو) و (شا) هەردووکیان بۆ ناوی پیر و پیاوچکاان بەکاردەهێنرێن. بە دووری نازانم شاخۆشینی لوڕستانی گەیشتبێتە ئەو ناوچەیە.


بەردی گورز لەنگەر


 ئەم بەردە گەورەیە دەبینن کە لەسەر بەردێکی بچووک وەستاوە. ناسراوە بە بەردی (گورزلەنگەر). لە نزیک ئاوایی گورزلەنگەرە لە ئوستانی ئیلام. سەر بە شارەدێی کوڵکنی و شارۆچکەی ماژینە. دەڵێن تەمەنی ئەم بەردە ١٥٠ ساڵە، بەڵام ئاماژەیەک بە ئەندازە و بەرزییەکەی نەکراوە. شایانی باسە کە شارۆچکەی ماژین یا ماچین هەرچەندە شارۆچکەیەکی گەورە و ناسراو نییە؛ بەڵام لە ناوچەیەکی جوان و دڵگیر هەڵکەوتووە و شوێنێکی زۆر مێژووییە. تا ئێستا هیچ بوومەلەرزە و رووداوێکی سروشتی نەبووەتە هۆی جووڵاندنی ئەم بەردە.


ئەشکەوتی شاپوور


 

لەم وێنەیەدا پەیکەرێکی بەردین نیشان دەدرێت کە دەڵێن پەیکەری شاپووری یەکەم، دووەم شای ساسانییە؛ و هەفت مەتر بەرزە. ئەم پەیکەرە لە ئەشکەوتێکدایە کە لە بەرزایی ٧٠٠ مەتردایە بە قەدی شاخێکەوە لە نزیک شاری کاولبووی بیشاپوور لە ناوچەی کازروون و بووشێر. ئەم ناوچەیە سەر بە ئوستانی فارسە بەڵام لە کۆنەوە و تا ئێستایش لوڕنشینە. زارکی ئەشکەوتەکە نزیکە ٣٠ مەتر فراوانە. نازانم پێشتر چ ناوێکی هەبووە، بەڵام ئێستا ناویان لێناوە ئەشکەوتی شاپوور.


گاوکردن


 

ساڵانی زوو کە دەفر و کاسەی چینی/فەخفووری کەم و گران بوو، کاتێک چادان/قۆری دەشکا، دەیانبردە لای وەستا بۆ چاککردنەوە. وەستا چەسپێکی بەکاردەهێنا کە خۆی دروستی دەکرد و بریتی بوو لە هێلکە و قسڵ. بەڵام ئەوەندە بەس نەبوو؛ چونکە خۆی نەدەگرت و لە یەکتری جیادوبوویەوە. هەر بۆیە دووای لێدانی چەسپەکە بە هۆی تەلی تایبەتی مەفرەق و سیرمەواری کانزایی دەوران دەوری چادانەکە گاو دەکرا. بەم جۆرە قۆرییەکە تەمەنی دەبووە دوو بەرابەر. بەم کارەیان دەگوت گاوکردن.


پیاوە شەمییەکە


 ئەمە پەیکەرێکی گەورەیە لە مەفرەق/برۆنز دروست داڕێژراە. نێوەکەی بەتاڵە. بەرزییەکەی یەک مەتر و ٩٤ سانتیمەترە. بە بەراورد لەگەڵ لاشەکەی قەبارەی سەری بچووکە. لە گوندێکی سەر بە شاری ئیزە/ماڵەمیر دۆزراوەتەوە و لە مۆزەخانەی نیشتمانیی ئێر پارێزراوە. شاری ئیزە کە پێشتر پێی دەگوترا ماڵە میر شارێکە دەکەوێتە ئوستانی خووزستان و لە راستیداوەک پایتەختی ئێڵی بەختیاری هەژمار دەکرێت.

ئەو گوندەی کە ئەم پەیکەرەی لێ دۆزراوەتەە ناوی (شەمی)یە، هەر بۆیە پەیکەرەکەیش بە ناوی پیاوە شەمییەکە ناسراوە. دێرینناسە ئێرانییەکان لایان وایە ئەم پەیکەرە هی سەرکردەیەکی پارتەکان بووە بە ناوی سورینا.
بە بڕوای من کاتێک سەیری ئەم پەیکەرە دەکەیت بە روونی جل و جامەی بەختیارییەکان دێتە بەرچاوت. کڵاوەکەی هەمان کڵاونمەدی بەختیارییە. سمێڵی هەمان سمێڵی پیاوی بەختیارییە. چۆغەکەی بە هەمان شێوە هی بەختیارییە بەڵام کەمێک کورتترە. شڵوارەکەیشی بە هەمان شێوە هی بەختیارییەکانە کە دەلینگی لە رانکی کورمانجی گوشادترە.

خوونەگێ ئەژدەر


ئەم بەردنیگارە کە لە وێنەکەدا دیارە ئاسەوارێکی دێرینی ئیلامییە لە ئوستانی خووزستان و شاری ئیزە/ماڵەمیر. دکەوێتە دۆڵێکەوە کە ناسراوە بە تەنگەی نەورۆز و لە نزیک ئاواییەکە بە ناوی خونگێ ئەژدەر.

وەک زۆر لە ئاسەوارەکانی دیکەی ئیلامی بە دوواداچوونی زۆری بۆ نەکراوە و چەواشەیش کراوە. بەگ وێرەی چەواشەکارییەکە گوایە نیگاری ئەم چوار کەسەی لای راست لە سەردەمێکی جیاوازدا هەڵکەنراوە و پەیوەندیی بە ئەشکانییەکانەوە هەیە. تەنیا سوارەکەی لای راست پەیوەندیی بە ئیلامییەکانەوە هەیە.
شایانی باسە کە خوونەگ لە لوڕیی بەختیاریدا واتە نینۆک. هەروەها ئەژدەریش واتە ئەژدیهای ئاگرپژێن. ئەژدیهایەک کە ئاگر لە دەمی دێتە دەرەوە.

چووچ

چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە.  سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت.  بەڵام...