پەیکەرێکی دزراوە

رۆژی ٩/٧٢٠٢٤ هەواڵدەری تەسنیمی ئێران بڵاوی کردەوە کە پۆلیسی شاری تاران سێ کەسی دەسگیر کردووە بە تاوانی مامەڵە کردن بە پەیکەرێکی کانزایی کە گوایە لە باشووری ئێرانەوە گەیەنراوەتە تاران. دووکەس لە دەسگیرکراوەکان فرۆشیار بوون و کەسی سێیەمیش کڕیار بووە و بەتەما بووە بە بڕی ٣٣٧ هەزار دۆڵار پەیکەرەکە بکڕێت. شایانی باسە کە پەیکەرەکە هی ژنێکە لەسەر کورسی دانیشتووە. پێدەچێت کە ئەم پەیکەرە هی ماخودایەک یا گەورەژنێکی گرنگ و خانەدانی دێرین بێت. فەرماندەی پۆلیسی تاران گوتوویەتی کە مێژووی پەیکەرەکە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.

دزی

تا سەد ساڵ لەمەوبەر لە زۆرێک لە ناوچەکانی کوردەواری، دزی هەرچەندە کارێکی دزێو و بێزراو بوو؛ بەڵام هاوکات لە توانایی هەموو کەسیش دا نەبوو. لە هەندێک ناوچە کەسێک دزێکی باش نەبووایە، ژنیان پێ نەدەدا. لەم بارەیەوە هاوڕێیەکی لوڕ گوتی بەخوا لە ناوچەی ئێمەیش ئەم نەریتە هەبووە. جا بەسەرهاتێکی باپیری گێڕایەوە گوتی:

باپیرم لەگەڵ زاواکەی دەچن بۆ دزی. تەماشا دەکەن کابرای خاوەن ماڵ جووتێک گای زۆر چاکی هەیە. هەردووک گایەکەی کردووەتە تەویلەوە و خۆیشی لەبەر دەرگای خەوتووە. گوتی من بە گورزێکەوە لەسەر سەری کابرا راوەستام و زاواکەم ناردە ژوورەوە کە گایەکان بکاتە دەرەوە. گایەکان هاتن تا بەر دەرگا کە دیتیان خاوەنەکەیان لەسەر رێگەیانە، گەڕانەوە. جارێکی تر بە زاواکەمم گوت کە بیانکاتەوە دەرەوە. خۆم گورزەکەم بە هەردووک دەستم بەرز کردەوە لەسەر کابرای خاوەن گا. دیتم کابرا چاوەکانی کەمێک کردەوە و دیتی بارودۆخ ئەوپەڕی مەترسییە، خەوی لە خۆی خستەوە. بە پاڵەپەستۆ گایەکانمان بە سەر لاشەی کابرادا کردنە دەرەوە؛ و لێماندا رۆیشتین بۆ چۆڵەوار. دوواییش نەمانبیستەوە کابرای خاوەنماڵ گلە و گازەندەی کردبێت.

موور و هوورە

لە نێو لەکەکان دا جۆرێک گۆرانی هەیە کە پتر رەنگدانەوەی هەستی ناخی گۆرانیبێژە لە بەرانبەر رووداو و پێشهاتێکی ناخۆش و نەخوازراودا؛ یاخۆ دەربڕینی ئەوین و خۆشەویستییە لە هۆنراوەی یەک بەیتی دا و بە ئاوازێکی غەمناک و ماتەمبار کە پێی دەگوترێت (موور). مووریش وەک هوورە بەبێ مۆسیقا دەخوێنرێت. موورێک کە لە دڵەوە دەربچێت لە دڵیش دەنیشێت.

هاوکات (هوورە یا هۆرە)یش هەیە کە لە ناوچەگەلێکی فراوانتری وەک ئەردەڵان، هۆرامان، کرماشان، سلێمانی، گەرمیان و ئیلام باوە.

بە گوێگرتن و ووردبوونەوە لە هەردووکیان دەردەکەوێت کە نزیکایەتییەکی زۆر لە نێوانیان دا هەیە. بە جۆرێک کە یا دەبێ بگوترێت هۆرە جۆرێک موورە یا بە پێچەوانەوە بگوترێت موور جۆرێک هۆرەیە. شایانی سەرنجە کە کرماشان دەبێ پێی بگوترێت پایتەختی هوورە چونکە هەموو شێوەزارەکانی ئەم ناوچەیە بە بێ جیاوازی هوورەیان هەیە. هوورە و موور لە لوڕستانیش نامۆ نین؛ هەرچەند موورە و هوورەچڕێکی بەناوبانگی لوڕمان نییە، بەڵام بەشێکی زۆریان گوێ دەدەنە هەردووک ئاواز و چێژیان لێ وەردەگرن.

شاژن

 لە زمانی کوردیا وشەی شاژن نەبووە بەڵکوو زمانەوانەکانمان لە سەدەی بیستەم دا دروستیان کردووە. ئێستایش هەڵە و کەموکووڕیی پێوە دیارە. لە کوردیدا شا هەر شا بووە چ ژن بووبێت چ پیاو. ئێستایش لە چیرۆک و داستانەکاندا دەگێڕنەوە دەڵێن وڵاتێک هەبوو شایەکەی ژن بوو ؛ ناڵێن شاژنی هەبوو. شاژن واتە ژنی شای وڵات نەک ژنێک کە دەسەڵاتەکانی شای هەبێت و کاری شایەتی بکات.

کاتێک کە باسی شای بریتانیا دەکەین نابێ بڵێین شاژن چونکە لە راستیدا ئەو خۆی شایە و مێردەکەی شا نییە. بە هەمان شێوە بۆ شای هەنگ دەبێ بڵێین شا نەک شاژن چونکە ئەو هەنگەی لەگەڵی جووت دەبێ شا نییە.

رەواج

لە عەرەبیدا رایج و تەرویج و زۆر واژەی تری لێ سازکراوە؛ بەڵام خودی ووشەکە کوردییە و هەمان پەیڤی (رەوا)یە. عەرەب گەلێک واژەی تری ئێمەیان لەسەر ئەم شێوازە و تەنیا بە خستنەسەری یەک پیتی (ج) عەرەباندووە. وەک تازە > تازج، بەرنامە> بەرنامج، ناسک>نازج، زاوا > زەواج و تاد.. لەبەرئەوەی لە زمانی عەرەبیدا گەردانکردنی ووشە و گۆڕینی بۆ فرمان کارێکی ئاسان و ئاساییە، هەربۆیە بۆ کەسانی ناعەرەب ئاسان نییە واژەکانی خۆیان لە عەرەبیدا بناسنەوە؛ ئەگینا ئەو عەرەبییەی ١٤٠٠ ساڵە مەدح و ستایشی توانایی دەکرێت هێجگار وا دەوڵەمەندیش نییە.

پلاتۆ

 

لە زمانە ئەوروپاییەکان دا واژەی(Plateau) هەیە کە بەرامبەرەکەی لە کوردی دا (بان، بانوو یا بەن)ە. بە دەشت و گۆڕاییەک دەگوترێت کە لەسەر بەرزاییەک هەڵکەوتووە. سەد ساڵێک لەمەوبەر کاتێک کە ئێرانییەکان دەستیان کرد بە وەرگێڕانی پەرتووکە ئەوروپاییەکان بۆ سەر زووانی فارسی، لە بەرامبەر (پلاتۆ) دا ووشەی (فَلات)ی عەرەبییان دانا کە بە دەشتێکی ووشک و قاقڕ دەگوترێت. تەنیا لەبەر ئەوەی (فەلات) لە بیچم و روواڵەت دا لە (پلاتۆ)وە نزیک بوو، ئەم واتایەیان پێدا و تا ئێستایش بەکار دەهێنرێت.

مایەی داخ و کەسەر ئەمەیە کە دەبینم کابرا بە کوردی دەدوێت و بۆ کورد داخێوێت کەچی پەیتا پەیتا واژەی چەوتی (فەلات) بەکار دەهێنێت لەجیاتی بەرانبەرە کوردییەکەی.

سوء استفادە

 

ئەم دەستەواژەیە کە لە دوو واژە ساز بووە و هەردووکیان عەرەبین، لە فارسی دا بەکاردەهێنرێت و زۆریش باوە. کاتێک کەسێک لە رووداوێک، دۆخێک یا شتێک بۆ مەبەستی خۆی کەڵک و سوود وەردەگرێت واتە ئەو دۆخە یا رووداوە بۆ قازانجی خۆی دەقۆزێتەوە، دەڵێن فڵانی (سوء استفادە)ی لەو کارە یا دۆخ و رەوشە کرد.

لەم یەک دوو ساڵی رابردووە دا لێرە و لەوێ دیتوومە بەرامبەر ئەم دەستەواژەیە کەسێک ووشەی (کەڵکاژۆ)ی ساز و پێشنیازی کردووە؛ و دیتوومە کەسانێکیش هەن بەکاریان هێناوە. بەڵام چەندی بیری لێ دەکەمەوە واتای (سوء استفادە) نادات بە دەستەوە. کەڵکاژۆ پتر مانای سوودجۆیی و بەرژەوەندیخوازی دەدات، نەک کەڵک و سوود وەرگرتن بە نیاز و نییەتی خراپ. ئەمە جگە لەوە کە خودی (کەڵک)یش شایستەی ئاژۆتن و لێخوڕین نییە؛ مەگەر مەبەست مەلی (کەڵک) بێت.