لە لوڕیدا بە بەڕوو دەڵێن بەلی. بەلی پۆکە واتە بەڕوو پۆکە. پۆکەیش واتە تەقاو، ترەقاو، تەقیو یا شتێک کە دەتەقێتەوە. بەسەر یەکەوە بەو بەڕووە دەگوترێت کە کاتێک دەیخەنە سەر پشکۆ و سکڵ دەتەقێتەوە؛ و جاری وایە ناوکەکەی دەردەپەڕێ دوو سێ مەتر دوور دەکەوێتەوە.
بە بڕوای من ئەم واژەی پۆکەیە زۆر بەجێیە بۆ ئەو درۆنانە بەکار بهێنرێت کە دەتەقنەوە. زۆر لە واژەی خۆکوژ گونجاوتر و شایستەترە. یانی لەبری درۆنی خۆکوژ بگوترێت درۆنەپۆکە یا درۆنی پۆکە.
لە دوو کات و شوێنی جیاوازدا وەگەرد دوو هاوڕێی لوڕ ئاشنا بووم و باسی زمانمان دەکرد. بەتایبەتی سەبارەت بە واژە هاوبەشەکانی نێو ئەو زمانانەی پێیان دەڵێن زمانی ئێرانی. دووای چەند جارێک گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بۆچوون هەردووکیان پەییان بە هەڵە تێگەیشتنی خۆیان سەبارەت بە کوردی و لوڕی برد. یەکێکیان گوتی واژەی لوڕی تا تازەتر بێ پتر لە فارسییەوە نزیکە و تا کۆنتریش بێ پتر لە کوردییەوە نزیکە کە هەرگیز بە بیرمدا نەهاتبوو. ئەوی تر گوتی جاران لام وابوو لوڕی و فارسی لەسەدا نەوەدی ووشەکانیان یەکن و یەک رەگ و ریشەیان هەیە بەڵام ئێستا تێگەیشتووم کە لە سەدا نەوەت و پێنجی واژەکانی لوڕی و کوردی یەک ریشەن و نزیکایەتیی لوڕی لە فارسی تەنیا دەگاتە سەدا هەفتا. نزیکبوونەوە لە یەکتری بە
وەک دەزانین یەکێک لە ستوونە سەرەکییەکانی ناسیۆنالیزمی فارس مەزەوی شیعەی دوانزە ئیمامییە. باوەڕ ناکەم هەموو کتێبەکانی ئەم مەزەوە بپشکنیت لە دوو شوێن ئاماژەیان بە نووسراوەیەکی ئیبن تەیمییە کردبێت و وەک ژێدەرێکی جێی باوەڕ ناویان بردبێت. لە مەزەوی سوننی دا ئیبن تەیمییە داڕێژەری بیردۆزەی ئیسلامی تونداژۆیە. ئەم ئیبن تەیمییەیە لە پەرتووکێکی دا گوایە باسی کوردی کردووە و لەوێدا شەکری شکاندووە و گوتوویەتی ووشەی کورد واتە شوان و کۆچەری. ناسیۆنالیزمی فارس ئەم قسەیەی ئیبن تەیمییەی کردووەتە بەڵگە و دەڵێت لە هەر پەرتووک و سەرچاوەیەکی مێژووییدا ووشەی کورد نووسرابێت ، ئەوا مەبەست لێی گەل و نەژادی ئەمڕۆی کورد نییە بەڵکوو خەڵکانی کۆچەرین. جا رەنگە کۆچەرییەکان فارس بووبێتن یا هەر نەژادێکی تری بە ووتەی خۆیان ئێرانی.
دیارە سەبارەت بە خودی ئیبن تەیمییەیش باسی ئەوە هەیە کە کورد بووە چونکە خەڵکی شاری حەرانی باکووری کوردستان بووە؛ بەڵام ئەمە پشتڕاست نەکراوەتەوە.
ئەمە واژەیەکە لە فارسی دا بە کاردەهێنرێت. سۆرانییەکەی (مێشک)ە و لە کورمانجی و هۆرامیش دا دەگوترێت مژی، مێژی، مەژی، مژگ، مەژگ، مەژک.
کە دەڵێم فارسی زێدە دەنگ دەخاتە پێش، ناوەراست یا دووایی ووشەوە، لێرەدا روون و ئاشکرایە. ئەوە کوردی نییە کە ووشەکان دەسوێتەوە و هەندێک لە پیتەکان قووت دەدات، بەڵکوو فارسییە ووشەکان ئاڵۆز و قورس دەکات.
لە چین ٥٦ نەژادی جیاواز لەلایەن حکومەتەوە بە فەرمی دانیان پێدا نراوە. مەغۆلەکان یەکێکن لەم ٥٦ نەژادە. نیشتمان و ناوچەی ژیانیان باکووری چینە کە دەکاتە هاوسنووری دەوڵەتی مەغۆلستانی سەربەخۆ. مەغۆلەکانی چینیش وەک ئەوانەی مەغۆلستانی سەربەخۆ پێکهاتوون لە ئێڵ و هۆزی جیاجیا و بە زۆری رەوەند و کۆچەرن و ژیانیان لەسەر ئاژەڵدارییە.
بەڵام بە بەراوەرد لەتەک نەژادەکانی تری چین، زۆر دواکەوتوون و ناوچەکەیان هیچ پێشکەوتنێکی پێوە دیار نییە.
حکومەتی چین بە چەندین رێگەی جیاواز هەوڵ دەدات مەغۆلەکان بتوێنێتەوە. بۆ وێنە خوێندنی زمانی مەغۆلیی نەتێڵ کردووە. نێوە نێوە بە بیانووی تێکدانی ژینگەوە هەر جارەی کۆمەڵێکیان لە نیشتمانی خۆیان دوور دەخاتەوە بۆ هەرێمەکانی تر؛ بە تایبەتی بۆ ناوچە هان نشینەکان تا لە ژێر کاریگەریی زمان و نەریتی هانەکاندا زووان و ناسنامەی خۆیان فەرامۆش بکەن و بتوێنەوە.
شایانی باسە کە ژمارەی مەغۆلەکانی چین نزیکەی هەفت میلیۆنە؛ واتە دوو بەرابەری دانیشتوانی مەغۆلستانی سەربەخۆ.
بەڵام ئەگەر لێی وورد بینەوە ئەم واژەی (ئاسمانگەڕ)ە واژەیەکی ناڕۆشنە. کاتێ تۆ دەڵێیت ئاسمانگەڕ، ئایا مەبەست ئەو کەسەیە کە ئاسمان دەگەڕێ یا ئەو کەرەستەیەی کەسەکە سواری دەبێت و بەکاری دەهێنێت بۆ گەڕانی ئاسمان وەک مووشەک و تاد..؟
ئینجا ئەم کەسانە و کەرەستەکانیان دەچنە ئاسمان یا دەچنە بۆشایی (ئاسمان)؟ مەگەر نەسەلمێندراوە کە شتێک بە ناوی ئاسمان نییە و هەرچی هەیە بۆشاییەکی فراوانە و بێسنوورە؟! بۆچی لەباتی ئاسمان یا بۆشایی ئاسمان ناڵێن کەیهان؟ کەیهان واژەیەکی پەهلەوییە و هاوبیچمی جیهانە. دەکرێ بە کەرەستەی گەڕان بە کەیهان دا بگوترێ (کەیهانگەڕ) و بە کەسەکانیش بگوترێ (کەیهانەوا) لەسەر بنەمای نانەوا، پێشەوا؛ یا (کەیهانوان) لەسەر بنەمای شاخەوان، مەلەوان؛ یا (کەیهانوەر) لەسەر بنەمای سەروەر، دادوەر.
وەک دەزانین لە ئینگلیسی دا (سپەیس شیپ) بە کەرەستەکە دەگوترێت و (ئەسترۆنۆت)یش بە کەسەکە دەگوترێت؛ واتە ووشەکان جیاوازن؛ ناکرێ لە کوردیدا یەک واژە یا دەستەواژە بۆ هەردووکیان بەکاربهێنرێت.
شیان، شایان، دەشێ، شایستە، شیان
ئەم واژانەی سەرەوە بەگوێرەی ناوچەکان و زار و شێوەزارەکان کەم و زۆر بەکاردەهێنرێن. هاوتای ئەمانە لە زووانی فارسیشدا هەیە. لە فارسیدا دۆخی ئایندە و رانەبردووی دەبێتە (می شەوەد) و رابردووەکەی دەبێتە (شود). شوێنی بەکارهێنانیان هەندێک جار لەتەک کوردییەکەدا جیاوازە و هەندێک جاریش چونیەکە. (شایان) و (شایستە)یش لە فارسیدا هەن.
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی فارسی (زمانی فەرمیی ئێران) ئەمەیە کە کاریگەریی زووانی کوردیی زۆر بەسەرییەوە دیار و نمایانە. بە تایبەتتر لە بەکارهێنانی رۆژانە و بازاڕیدا. بۆ نموونە:
کاتێک دەڵێن: ناوت چییە؟ دەڵێن نامەت چییێ؟ کە فارسییە رەسەنەکە بریتییە لە نامەت چی هەست؟ یا ئەو کەباب دەخوا/ت. دەڵێن (ئوو کێباب میخۆرێ). کە راستییەکەی (ئوو کێباب میخورەد) ە...
هەروەها وەک لوڕی دەنگی(ئا) دەکەن بە (وو). لوری کاریگەرییەکەی زۆر زۆری لەسەر فارسی هەبووە و هەیە. ئاسمان، ئاسموون؛ نان، نوون. زەمان، زەموون؛ دەرمان، دەرموون. ئەم شێوە گۆڕانەی دەنگی (ئا) تا لە ناوچەکانی لوڕستان پتر دوور دەکەوێتەوە، کەمڕەنگتر دەبێت. لە فارسیی ئەفغانستان و تاجیکستاندا هەر نییە و نابیسترێت.
لەسەر ئەو بروایەم کە زۆربەی واژە و دەستەواژە کوردییەکان لەڕیگەی لەکی و لوڕییەوە چوونەتە نێو زمانی فارسییەوە و لەوێدا چەسپاون. تەنانەت ئەو ووشە کوردیانەیش کە لە زووانی عەرەبیدا هەن یا عەرەبێندراون، زۆرینەیان راستەوخۆ لە لوڕییەوە چوونەت نێو ئەم زمانەوە؛ و هەندێکیشیان لە لوڕییەوە چوونەتە نێو فارسییەوە پاشان لە فارسییەوە کەوتوونەتە نێو زووانی عەرەبییەوە.
