سەفسەتە چییە؟

ئەمە زانستێکە لە حەوزە عیلمییەکانی ئیسلامیدا دەخوێنرێت.  

مامۆستا لە خوێندکارەکانی پرسی: دوو کەس دەبنە مێوانتان. یەکیان پاک و خاوێنە و یەکیش دژوێن و چڵکن.  من داوایان لێدەکەم بچنە حەمام و خۆیان بشۆن.  ئینجا رووی کردە خوێندکارەکان و پرسیی: لاتان وایە کامیان خۆی دەشوات؟

وەڵامیان دایەوە: بە دڵنیاییەوە چڵکنەکە. 

مامۆستا: نەخێر، پاکەکە خۆی دەشوات؛ چونکە خووی پێگرتووە. چڵکنەکە ئەگەر خۆی شوشتبایە دژوێن و چڵکن نەدەبوو. 

مامۆستا: کەوابوو کێ خۆی دەشوات؟

خوێندکارەکان: کەسە خاوێنەکە.

مامۆستا: نەخێر، چڵکنەکە خۆی دەشوات؛ چونکە چڵکنە و پێویستیی بە خۆشۆردنە. 

دیسان مامۆستا گوتی دەی باشە ئێستا بە دروستی پێم بڵێن کام میوان خۆی دەشوات؟

خوێندکارەکان یەکدەنگ گوتیان: چڵکنەکە. 

مامۆستا گوتی نەخێر؛ هەردووکیان؛ چونکە خاوێنەکە خووی پێگرتووە و چڵکنەکەیش پێویستیی بە خۆشۆردنە. 

ئەم جاریش مامۆستا پرسیی: دەی ئێستا کامیان خۆی دەشوات؟

خوێندکارەکان بە پەشۆکاوییەوە گوتیان: هەردووکیان.  مامۆستا گوتی: نەخێر. هیچکامیان؛ خاوێنەکە پێویستیی پێ نییە و چڵکنەکەیش خووی پێنەگرتووە. 

خوێندکارەکان دەستیان کرد بە رەخنە و گازندە لە مامۆستا و گوتیان هەرچی ئێمە دەیڵێین تۆ رەتی دەکەیتەوە و شتێکی تر دەڵێیت. 

مامۆستا گوتی: بەمە دەڵێن سەفسەتە.  واتە چیت بوێ و لە بەرژەوەندیت بێ، ئەو دەسەلمێنیت. 

لە فارسییەوە کردمە کوردی

جوجووش

خۆراکێکی تایبەتی لوڕییە لە کاتی زەماوەنددا دەیپێژن.  ماڵی بووک دروستی دەکەن و لەگەڵ بووکدا دەینێرن بۆ ماڵی زاوا. ئەوانیش لە نێوان خزمە نزیکەکانی خۆیاندا دابەشی دەکەن. 

پێکهاتەکانی جوجووش:

رۆنی ئاژەڵ، گەنمی بۆدراوی بە دەستاڕ هاڕدراو، شەکر یا دۆشاو، زیرە، رازیانە، زەردەچێوە. بۆ رازاندنەوەیش کاکڵی گوێز، بادام، پستە، کشمیش و کونجی. 

شێوازی سازکردن:

سەرەتا رۆنەکە لە مەنجەڵێکدا دەخرێتە سەر ئاگر. ئینجا گەنمە بۆدراوە هاڕدراوەکەی ووردە ووردە تێدەکرێت و تێکەڵاو دەکرێت. پاشان دۆشاوەکەی تێدەکرێت. ئەگەر دۆشاو نەبوو، شەکرەکە لەگەڵ زیرە و رازیانە و زەردەچێوەکە لێکدەدرێن و دەکرێتە نێو مەنجەڵەکەوە.  ئەوەندە دەکوڵێندرێت تا کەمێک پەیت دەبێت. لە دوواییدا دەکرێتە نێو قاپەوە و بە کاکڵە گوێز و پستە و بادام و کشمیش و کونجیی بۆدراو دەڕازێندرێتەوە. 

شایانی باسە کە زۆر جار بۆ گوێزەبانە واتە لەدابوونی منداڵیش جوجووش دروسدەکرێت و بەسەر دراوسێ و خزماندا دابەشدەکرێت.

لوڕسۊنەکەم

لۊڕسوونەکه‌م! لۊڕسوونەکەم!

وڵاتے شیرین گرد کەسوونەکه‌م.

زەمیݩ ئەژدادم ماڵ باوانەکه‌م؛

تۊنی شەفادەر زەیمے گیانەکه‌م.

ئەفلاک وه شوونت گەهەر وه کووڵت؛

هەرجایێ بچم هەر هام ئە هووڵت.

گەڕین تا کەوەر گرد خاکے پاکت؛

لەک و مینجایی گرد سینه چاکت؛

هۆرے بی نوومت چۊ سایە سەرده؛

وه داخے دۊۊریت دلٛم پوڕ دەرده.

بےومه نەزرے ئێ تاقے پیلت؛

سیکەێ زەمین چۊ سۉز و سیلت.

لۊڕسووڼ گیوونم، لۊڕسووڼ خاکم،

ئەڕا لۊڕسووڼ هەر سینه چاکم.

عەلی باقرزاده بیرانوەند

سسسسسسسسسسسـ

تۊنی = تۆیت

زەیم = زام

ئەفڵاک = قەڵای فەلەکول ئەفلاک

گەهەر = دەریاچەی گەهەری لورستان

هووڵ = بیر، خەیاڵ

گەڕین = چییای گەڕین

کەوەر = چیای کەوەر کۆ

مینجایی = لوري ناوەڕاست

هۆر = خۆر

بےوم = ببمە

ئێ = ئەو

پیل = پرد

سیکە = گۆشە

چۊ = وەک

سۆز و سیل = کەسکەسۆر، پەلکەزێرینە

قەستەرە یا کاتێتەر

 

چەند رۆژێ لەمەوبەر سەیری ڤیدیۆیەکم کرد کە دیمانەیەک بوو لەگەڵ پزیشکێک بە ناوی دوکتۆر شوان عوسمان کە دەیگوت نامیلەکەیەکی داناوە سەبارەت بە (قەستەڕە).  ئەو دەیگوت هەوڵیداوە لە بەرامبەر واژە بیانییەکاندا واژەی کوردی بەکاربهێنێت. وەک نموونە باسی لە یەک لەو واژانە کە کردوویەتی بە کوردی؛ ئەویش واژەی (قەستەرە یا قەثتەڕە)یە. دوکتۆر شوان دەڵێت ئەم ووشەیە عەرەبییە و حەزی نەکردووە ووشەی عەرەبی لە کوردیدا بەکاربهێنێت.  هەربۆیە گەڕاوە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا واژەی (تاڵدان)ی دۆزیوەتەوە و بە واتای قەستەڕەی عەرەبی لە پەرتووکەکەیدا بەکاری هێناوە. دیارە، من لە ژێر ڤیدیۆکەدا کورتە سەرنجێکم بۆ نووسی. وا ئێستایش لێرە بە درێژی روونی دەکەمەوە کە هەڵەی ئەم پزیشکە بەڕێزە لە کوێدایە. 

تاڵ دان یا تاڵ دایین فرمانە. کاتێک بە گەڵوان و مازووی هاڕدراو  پێستی ئاژەڵ خۆش دەکرێت پێیدەڵێن تاڵ دان. کەواتە لە دەباغدان و خۆش کردنی پیستی ئاژەڵ، دوور و نزیک هیچ پەیوەندییەکی بە قەستەڕەو و شێوازی کارەکەیەوە نییە.

بەڵام واتای قەستەرە چییە؟  قەستەرە واژەیەکی عەرەبی نییە؛ بەڵام بە گۆڕینێکی زۆر ساددە عەرەبێندراوە. (کاثێتەر)ی ئینگلیسی کە بە رەچەڵەک یۆنانییە کراوەتە قەستەڕە یا قەثتەڕە.  عەرەب وەک ئێمە نییە؛ کاتێک ووشە دەعەرەبێنێت، بەکاریشی دەهێنێت.  ئێمە ١٠٠ ساڵە (ئۆتۆمۆبیل)مان کردووەتە (ترومبێل) کەچی پێمان شەرمە بەکاری بێنین. 

کاثێتەری یۆنانی لەمێژە بە واتای هەڵچۆڕاندنی پێشاو لە میزڵدان بەکاردەهێنرێت.  واتە کاتێک مارپێچێکی باریک دەکرێت بە میزەڕۆی مرۆڤدا تا پێشاو لە میزڵدان بهێنێتە دەرەوە، پێیدەگوترێت (کاثيتەرایزەیشن). 

لەم ساڵانەی دوواییدا کە زانستی پزیشکی گەیشتە ئاستێک کە شاڕەگەکانی دڵ لە کاتی داخراندا لە رێگەی  مارپێچێکی زۆر باریکەوە واز بکات، بەم کردە و پێواژۆیەیش گوترا (کاثیتەرایزەیشن). واتە ئەو مارپێچە زۆر باریکەی تەلێکی زۆر باریکتری تیادایە و لەرێگەی شاڕەگەوە دەگەنرێتە نێو دڵ بۆ وازکردنی رێڕەوی هاتوچۆی خوێن پێی دەگوترێت (کاثیتەر).

بەلی پۆکە

لە لوڕیدا بە بەڕوو دەڵێن بەلی. بەلی پۆکە واتە بەڕوو پۆکە. پۆکەیش واتە تەقاو، ترەقاو، تەقیو یا شتێک کە دەتەقێتەوە.  بەسەر یەکەوە بەو بەڕووە دەگوترێت کە کاتێک دەیخەنە سەر پشکۆ و سکڵ دەتەقێتەوە؛ و جاری وایە ناوکەکەی دەردەپەڕێ دوو سێ مەتر دوور دەکەوێتەوە. 

بە بڕوای من ئەم واژەی پۆکەیە زۆر بەجێیە بۆ ئەو درۆنانە بەکار بهێنرێت کە دەتەقنەوە.  زۆر لە واژەی خۆکوژ گونجاوتر و شایستەترە.  یانی لەبری درۆنی خۆکوژ بگوترێت درۆنەپۆکە یا درۆنی پۆکە.

کوردی و لوڕی

 

لە دوو کات و شوێنی جیاوازدا وەگەرد دوو هاوڕێی لوڕ ئاشنا بووم و باسی زمانمان دەکرد. بەتایبەتی سەبارەت بە واژە هاوبەشەکانی نێو ئەو زمانانەی پێیان دەڵێن زمانی ئێرانی.  دووای چەند جارێک گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بۆچوون هەردووکیان پەییان بە هەڵە تێگەیشتنی خۆیان سەبارەت بە کوردی و لوڕی برد. یەکێکیان گوتی واژەی لوڕی تا تازەتر بێ پتر لە فارسییەوە نزیکە و تا کۆنتریش بێ پتر لە کوردییەوە نزیکە کە هەرگیز بە بیرمدا نەهاتبوو.  ئەوی تر گوتی جاران لام وابوو لوڕی و فارسی لەسەدا نەوەدی ووشەکانیان یەکن و یەک رەگ و ریشەیان هەیە بەڵام ئێستا تێگەیشتووم کە لە سەدا نەوەت و پێنجی واژەکانی لوڕی و کوردی یەک ریشەن و نزیکایەتیی لوڕی لە فارسی تەنیا دەگاتە سەدا هەفتا.   نزیکبوونەوە لە یەکتری بە

ئیبن تەیمییە

 وەک دەزانین یەکێک لە ستوونە سەرەکییەکانی ناسیۆنالیزمی فارس مەزەوی شیعەی دوانزە ئیمامییە.  باوەڕ ناکەم هەموو کتێبەکانی ئەم مەزەوە بپشکنیت  لە دوو شوێن ئاماژەیان بە نووسراوەیەکی ئیبن تەیمییە   کردبێت و وەک ژێدەرێکی جێی باوەڕ ناویان بردبێت.   لە مەزەوی سوننی دا ئیبن تەیمییە داڕێژەری بیردۆزەی ئیسلامی تونداژۆیە.  ئەم ئیبن تەیمییەیە لە پەرتووکێکی دا گوایە باسی کوردی کردووە و لەوێدا شەکری شکاندووە و گوتوویەتی ووشەی کورد واتە شوان و کۆچەری.  ناسیۆنالیزمی فارس ئەم قسەیەی ئیبن تەیمییەی کردووەتە بەڵگە و دەڵێت لە هەر پەرتووک و سەرچاوەیەکی مێژووییدا ووشەی کورد نووسرابێت ، ئەوا مەبەست لێی گەل و نەژادی ئەمڕۆی کورد نییە بەڵکوو خەڵکانی کۆچەرین.   جا رەنگە کۆچەرییەکان فارس بووبێتن یا هەر نەژادێکی تری بە ووتەی خۆیان ئێرانی. 

دیارە سەبارەت بە خودی ئیبن تەیمییەیش باسی ئەوە هەیە کە کورد بووە چونکە خەڵکی شاری حەرانی باکووری کوردستان بووە؛ بەڵام ئەمە پشتڕاست نەکراوەتەوە.