وەسیەتێک بۆ ئەوانەی دەیانەوێ واژەی کوردی و فارسی لە یەکتری هاوێر بکەن.
هەر واژەیەک لە فارسی دا بە (ویە) دووایی هات، بە مەرجێک واژەکە تورکی و عەرەبی نەبێ؛ دڵنیابە کە کوردییە و لە کوردی دا ئەم (ویە) دەبێتە (ۆ). نموونەمان زۆرە. اشنویە = شنۆ
کهگیلویە = کۊگلۆ
شیرویە = شێرۆ
……بادرنجبویە = بارەنگبۆ
برساق، بورساق، بریشک، بژی، برژی، برژیلە. ناوی جۆرە شیرینییەکە لە ناوچەکانی، ئەردەڵان، کرماشان، ئیلام و لوڕستان و بەختیاری دروس دەکرێت. هەرچەندە مێژووەکەی دیار نییە؛ بەڵام بەگوێرەی سادەیی و بەرفرەهیی پێکهاتەکانی و ئاسانیی دروسکردنی، دەکرێ تەمەنی لەم نیشتمانەی ئێمەدا هەزاران ساڵ کۆن بێت.
کاک #سارۆ_خوسرەوی لە ئاماژەیەکی کورتدا باسی کرد کە داپیرەی بەڕێزیان فەرموویەتی لە بنەڕەتدا ناوی ئەم شیرینییە (برژیلە)یە؛ بەڵام دوواتر واژەکە سواوەتەوە و بووە بە (بژی). منیش ئەمەی پێوە زیاددەکەم و دەڵێم. تەنانەت ووشەی (برساق یا بورساق)یش هەر لە (برژی یا برژیلە)وە وەرگیراوە. باوەڕم وایە (برژیاگ) گۆڕاوە بۆ (برساق).
لەم ڤیدیۆیەیش دا بە کورتی و خێرایی بە زوانی فارسی باسی دروسکردنەکەی کراوە.
هاوڕێیەکی لوڕ ئەمەی گيڕایەوە.
کابرایەکی پاپی هەبوو ناوی (محەممەد زەمان) بوو. پاپی ناوی تیرەیەکی لوڕە لە لوڕستان و خووزستان نیشتەجێن. کورتەی ئەم ناوە درێژە لە لوڕیدا دەبێتە (مەزمووڼ). دووا پیتی (ڼ)یش ناخوێنرێتەوە. کابرایەک بوو لەوەتەی هەبوو کەس ووشەیەکی راستی لێ نەبیستبوو. ئامۆزایەکی هەبوو ناوی عەوداڵ بوو. پێی گوت وەرە بتبەمە مەشهەد، حەرەمی ئیمام رەزا بەڵکوو ئەو درۆیانە تەرخ بکەیت. هەرچۆنێک بوو رێککەوتن و بردی. کە چوونە ژووری حەرەمی ئیمام رەزا، عەوداڵ گوتی: ئیمام رەزا ئەوا مەزموونم هێناوە. یا ئەو درۆیانەی پێ تەرخ بکە، یا بیکوژە لە کۆڵ ئێمەی بکەوە، ئابڕووی ئێمەی بردووە بەم هەمکە درۆیانەی. لە نێو حەرەمەکەدا شووشەیەکی ئەستوور هەیە کە دیوی ژنان و پیاوان لە یەکتری جیا دەکاتەوە. عەوداڵ دیتی مەزمووڼ هەر دەست بە شووشەکەدا دەماڵێ. تومەز سەیری ژنەکان دەکات و چاوچەرانی دەکات. لێی پرسی: ها مەش مەزمووڼ بۆ دەس بەو شووشەیەدا دەماڵیت؟ خێرە؟ مەزمووڼ گوتی: کاکە چی بڵێم؟ جنسی ئەم شووشەیە رێک لەو شووشەیە کە لە ماڵەوە هەمانە. عەوداڵیش بە هەرچی هێز و هرنگی لە قوڕگیدا بوو بەسەریدا گوڕاندی و گوتی: هەی سەگی سەگباب لە حەرەمی ئیمام رەزایشدا درۆ دەکەیت؟! خەریک بوو لە سەرو سەکوتی یەکتری بدەن. خەڵک چوونە نێوانیانەوە. مەزمووڼ هەتا مرد وازی لە درۆ نەهێنا.
ئەمە زانستێکە لە حەوزە عیلمییەکانی ئیسلامیدا دەخوێنرێت.
مامۆستا لە خوێندکارەکانی پرسی: دوو کەس دەبنە مێوانتان. یەکیان پاک و خاوێنە و یەکیش دژوێن و چڵکن. من داوایان لێدەکەم بچنە حەمام و خۆیان بشۆن. ئینجا رووی کردە خوێندکارەکان و پرسیی: لاتان وایە کامیان خۆی دەشوات؟
وەڵامیان دایەوە: بە دڵنیاییەوە چڵکنەکە.
مامۆستا: نەخێر، پاکەکە خۆی دەشوات؛ چونکە خووی پێگرتووە. چڵکنەکە ئەگەر خۆی شوشتبایە دژوێن و چڵکن نەدەبوو.
مامۆستا: کەوابوو کێ خۆی دەشوات؟
خوێندکارەکان: کەسە خاوێنەکە.
مامۆستا: نەخێر، چڵکنەکە خۆی دەشوات؛ چونکە چڵکنە و پێویستیی بە خۆشۆردنە.
دیسان مامۆستا گوتی دەی باشە ئێستا بە دروستی پێم بڵێن کام میوان خۆی دەشوات؟
خوێندکارەکان یەکدەنگ گوتیان: چڵکنەکە.
مامۆستا گوتی نەخێر؛ هەردووکیان؛ چونکە خاوێنەکە خووی پێگرتووە و چڵکنەکەیش پێویستیی بە خۆشۆردنە.
ئەم جاریش مامۆستا پرسیی: دەی ئێستا کامیان خۆی دەشوات؟
خوێندکارەکان بە پەشۆکاوییەوە گوتیان: هەردووکیان. مامۆستا گوتی: نەخێر. هیچکامیان؛ خاوێنەکە پێویستیی پێ نییە و چڵکنەکەیش خووی پێنەگرتووە.
خوێندکارەکان دەستیان کرد بە رەخنە و گازندە لە مامۆستا و گوتیان هەرچی ئێمە دەیڵێین تۆ رەتی دەکەیتەوە و شتێکی تر دەڵێیت.
مامۆستا گوتی: بەمە دەڵێن سەفسەتە. واتە چیت بوێ و لە بەرژەوەندیت بێ، ئەو دەسەلمێنیت.
لە فارسییەوە کردمە کوردی
خۆراکێکی تایبەتی لوڕییە لە کاتی زەماوەنددا دەیپێژن. ماڵی بووک دروستی دەکەن و لەگەڵ بووکدا دەینێرن بۆ ماڵی زاوا. ئەوانیش لە نێوان خزمە نزیکەکانی خۆیاندا دابەشی دەکەن.
پێکهاتەکانی جوجووش:
رۆنی ئاژەڵ، گەنمی بۆدراوی بە دەستاڕ هاڕدراو، شەکر یا دۆشاو، زیرە، رازیانە، زەردەچێوە. بۆ رازاندنەوەیش کاکڵی گوێز، بادام، پستە، کشمیش و کونجی.
شێوازی سازکردن:
سەرەتا رۆنەکە لە مەنجەڵێکدا دەخرێتە سەر ئاگر. ئینجا گەنمە بۆدراوە هاڕدراوەکەی ووردە ووردە تێدەکرێت و تێکەڵاو دەکرێت. پاشان دۆشاوەکەی تێدەکرێت. ئەگەر دۆشاو نەبوو، شەکرەکە لەگەڵ زیرە و رازیانە و زەردەچێوەکە لێکدەدرێن و دەکرێتە نێو مەنجەڵەکەوە. ئەوەندە دەکوڵێندرێت تا کەمێک پەیت دەبێت. لە دوواییدا دەکرێتە نێو قاپەوە و بە کاکڵە گوێز و پستە و بادام و کشمیش و کونجیی بۆدراو دەڕازێندرێتەوە.
شایانی باسە کە زۆر جار بۆ گوێزەبانە واتە لەدابوونی منداڵیش جوجووش دروسدەکرێت و بەسەر دراوسێ و خزماندا دابەشدەکرێت.
لۊڕسوونەکهم! لۊڕسوونەکەم!
وڵاتے شیرین گرد کەسوونەکهم.
زەمیݩ ئەژدادم ماڵ باوانەکهم؛
تۊنی شەفادەر زەیمے گیانەکهم.
ئەفلاک وه شوونت گەهەر وه کووڵت؛
هەرجایێ بچم هەر هام ئە هووڵت.
گەڕین تا کەوەر گرد خاکے پاکت؛
لەک و مینجایی گرد سینه چاکت؛
هۆرے بی نوومت چۊ سایە سەرده؛
وه داخے دۊۊریت دلٛم پوڕ دەرده.
بےومه نەزرے ئێ تاقے پیلت؛
سیکەێ زەمین چۊ سۉز و سیلت.
لۊڕسووڼ گیوونم، لۊڕسووڼ خاکم،
ئەڕا لۊڕسووڼ هەر سینه چاکم.
عەلی باقرزاده بیرانوەند
سسسسسسسسسسسـ
تۊنی = تۆیت
زەیم = زام
ئەفڵاک = قەڵای فەلەکول ئەفلاک
گەهەر = دەریاچەی گەهەری لورستان
هووڵ = بیر، خەیاڵ
گەڕین = چییای گەڕین
کەوەر = چیای کەوەر کۆ
مینجایی = لوري ناوەڕاست
هۆر = خۆر
بےوم = ببمە
ئێ = ئەو
پیل = پرد
سیکە = گۆشە
چۊ = وەک
سۆز و سیل = کەسکەسۆر، پەلکەزێرینە
چەند رۆژێ لەمەوبەر سەیری ڤیدیۆیەکم کرد کە دیمانەیەک بوو لەگەڵ پزیشکێک بە ناوی دوکتۆر شوان عوسمان کە دەیگوت نامیلەکەیەکی داناوە سەبارەت بە (قەستەڕە). ئەو دەیگوت هەوڵیداوە لە بەرامبەر واژە بیانییەکاندا واژەی کوردی بەکاربهێنێت. وەک نموونە باسی لە یەک لەو واژانە کە کردوویەتی بە کوردی؛ ئەویش واژەی (قەستەرە یا قەثتەڕە)یە. دوکتۆر شوان دەڵێت ئەم ووشەیە عەرەبییە و حەزی نەکردووە ووشەی عەرەبی لە کوردیدا بەکاربهێنێت. هەربۆیە گەڕاوە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا واژەی (تاڵدان)ی دۆزیوەتەوە و بە واتای قەستەڕەی عەرەبی لە پەرتووکەکەیدا بەکاری هێناوە. دیارە، من لە ژێر ڤیدیۆکەدا کورتە سەرنجێکم بۆ نووسی. وا ئێستایش لێرە بە درێژی روونی دەکەمەوە کە هەڵەی ئەم پزیشکە بەڕێزە لە کوێدایە.
تاڵ دان یا تاڵ دایین فرمانە. کاتێک بە گەڵوان و مازووی هاڕدراو پێستی ئاژەڵ خۆش دەکرێت پێیدەڵێن تاڵ دان. کەواتە لە دەباغدان و خۆش کردنی پیستی ئاژەڵ، دوور و نزیک هیچ پەیوەندییەکی بە قەستەڕەو و شێوازی کارەکەیەوە نییە.
بەڵام واتای قەستەرە چییە؟ قەستەرە واژەیەکی عەرەبی نییە؛ بەڵام بە گۆڕینێکی زۆر ساددە عەرەبێندراوە. (کاثێتەر)ی ئینگلیسی کە بە رەچەڵەک یۆنانییە کراوەتە قەستەڕە یا قەثتەڕە. عەرەب وەک ئێمە نییە؛ کاتێک ووشە دەعەرەبێنێت، بەکاریشی دەهێنێت. ئێمە ١٠٠ ساڵە (ئۆتۆمۆبیل)مان کردووەتە (ترومبێل) کەچی پێمان شەرمە بەکاری بێنین.
کاثێتەری یۆنانی لەمێژە بە واتای هەڵچۆڕاندنی پێشاو لە میزڵدان بەکاردەهێنرێت. واتە کاتێک مارپێچێکی باریک دەکرێت بە میزەڕۆی مرۆڤدا تا پێشاو لە میزڵدان بهێنێتە دەرەوە، پێیدەگوترێت (کاثيتەرایزەیشن).
لەم ساڵانەی دوواییدا کە زانستی پزیشکی گەیشتە ئاستێک کە شاڕەگەکانی دڵ لە کاتی داخراندا لە رێگەی مارپێچێکی زۆر باریکەوە واز بکات، بەم کردە و پێواژۆیەیش گوترا (کاثیتەرایزەیشن). واتە ئەو مارپێچە زۆر باریکەی تەلێکی زۆر باریکتری تیادایە و لەرێگەی شاڕەگەوە دەگەنرێتە نێو دڵ بۆ وازکردنی رێڕەوی هاتوچۆی خوێن پێی دەگوترێت (کاثیتەر).
