پارێزگا، پارێزگار

هەردووک واژەکان وەرگێڕدراوی [موحافەزە] و [موحافز] ی عەرەبین.

عەرەب وشەی [موحافەزە]ی لە بەرامبەر (پرۆڤنس)ی ئینگلیسی دا داناوە. کە هیچ جۆرە پەیوەندییەکیان بە یەکترییەوە نییە. پرۆڤنسی ئینگلیسی لە فرانسی و فرانسییەکەیش لە [پرۆڤێنسیا]ی لاتین وەرگیراوە کە بەو شوێنانە گوتراوە کە لە دەرەوەی ئیتالیادا هەبوون و لە ژێر دەسەڵاتی رۆم دا بوون. مانای ووشەکە بە روونی دیار نییە بەڵام پێدەچێت بە مانای [ناوچە پێشتر داگیرکراوەکان] هاتبێت.

وەرگێڕانی ووشە لە زمانی عەرەبییەوە و دانانی وەک ووشەیەکی تازە بۆ کوردی، هەمیشە گرفت و ناڕوونی بە دوای خۆیدا هێناوە؛ چونکە رەگ و ریشەی زمانی ئێمە و عەرەبی یەکتری ناخوێننەوە.

لە فارسی دا [ئوستان] بەکاردەهێنن کە هی ساسانیەکانە و ئەو سەردەمانە وڵاتیان دابەشکردووە و هەرکام لە بەشەکانی ووڵات پێی گوتراوە ئوستان. زۆرێکیش لە نووسەر و مێژووزان و زمانەوان و وێژەوانانی کورد لەسەر بنەمای نووسراوەکانی تەبەری و مێژوونووسە ئیسلامییەکان، ساسانیەکان بە باپیرانی کورد دەزانن؛ بەڵام ئامادە نین لە زمانی ئەمڕۆمان دا سوود لە واژەکانی ساسانی وەربگرن. لە راستیدا ئەگەر ساسانیەکان کوردیش نەبن، فارسەکان چەندە مافیان بەسەر ئەوانەوە هەیە، ئێمەیش ئەوەندە مافمان بەسەریانەوە هەیە.

لەلایەکی ترەوە خودی وشەی [پارێزگار] هیچ مانایەکی نییە. ئەگەر لە سەر بنەمای رۆژگار و شەوگار دروسکراوە، هەڵەیە چونکە شەو و رۆژ کاتن نەک فرمان، تا پاشگری [گار]ی بۆ زیاد بکرێت. ئەگەریش لە سەر بنەمای [ئامۆژگاری] دروستکراوە، ئەوا دەبێ بڵێین کە [ئامۆژگاری] گۆڕڕاوی [ئامووزگار]ی فارسییە و لە فرمانی (ئامووختەن) وەرگیراوە و واتای فێرکەر یا مامۆستا دەدات و کوردی نییە.

جوودی کووهـ لە دڵفان

 

لە تەورات دا هاتووە کە کەشتییەکەی نۆح رۆژی ١٧ی مانگی ٧ لەسەر کێوی (جوودی) نیشتە سەر خاک. ئەمڕۆ ئەو رۆژەیە بەڵام کەس نازانێ چ ساڵێک بوو. ئەسڵەن رێژەی راستی و ناڕاستیی خودی چیرۆکەکەیش بۆ هیچ کەس رۆشن نییە.

هەر بەم بۆنەیەوە ئەم ڤیدیۆیەتان پێشکەش دەکەم کە لە ناوچەی دڵفانی لوڕستان گیراوە. لەوێش کێویک هەیە بەناوی (جوودی کوو) و لە داوێنی کێوەکە مەزارێک هەیە بەناوی مەزاری نۆح پێغەمبەر. سەر کێوەکەیش ناوی (سەر کەشتی)یە.

خەڵکی ناوچەکە لەسەر ئەو باوەڕەن کە کەشتییەکەی نۆح لەسەر ئەو کێوە گیرساوەتەوە. شایانی باسە کە دڵفان سەر بە خۆرمووایە بەڵام مەردمەکەی بە لەکی دەدوێن.

واژەی نوستن

هاوڕێیەکی سنەیی گوتی دەیەی هەشتاکانی زایینی لە بەندیخانەدا بووم. کۆمەڵێک هاوڕێ بووین لە بەندیخانەی ورمێ. هاوڕێکانم مەهابادی بوون. زۆر جار بە یەکتریمان رادەبوارد. یەکێک لە مەهابادییەکان کە باسی زمان و شێوەزاری مەهابادیم دەکرد، زوو تووڕە دەبوو. جارێکیان هەموو بەندییەکان خەوتبوون منیش خەیاڵ هەڵیگرتبووم و سیگارم بەبادەکرد، خەوم نەدەهات. ئەو سەری بەرزەوەکرد و بە شێوازێکی نەرم کە دیار بوو خەمم بۆ دەخوات گوتی فڵانی بۆ نانووی؟

منیش بە دەرفەتم زانی تووڕەی بکەم. گوتم. وەڵڵا نوونم نایێ! دوو جار دووپاتی کردەوە، هەر گوتم نوونم نایێ! گوتی ئەوە بە چ زمانيک قسە دەکەیت؟ لێت حاڵی نابم دەڵێی چی؟ منیش گوتم بۆ حاڵ نابی؟ ئێمە دەڵێین خەوم نایێ، ناخەوم! ئێوەیش دەڵێن نوونم نایێ، نانووم!

ئیتر هاوڕێکەم تووڕە بوو گوتی تۆخوا ئەوە زمانی بەشەرانە قسەی پێ دەکەی؟ ئەگەر پیاو بم جارێکی دی چاوت دەرپەڕێ خۆت تێناگەیەنم!

ووشەی نوستن هاوواتای خەوتنە بەڵام لە رووی ووشەڕەتناسییەوە هیچ پەیوەندییەکی بە ووشە (خەو)ەوە نییە. لە سۆرانی و کورمانجی و هۆرامیش دا هاوتا و هاوڕیشەی نییە.

لە لوڕی دا ووشەی ئەنووس مان هەیە کە بە واتای خەوە؛ دیارە هەمان (نوستن)ی سۆرانییە کە لە لوڕیدا پێشگری (ئە) ی بۆ زیاد بووە. لە ووشەی ناشتایشدا هەمان پێشگر هەیە؛ واتە دەڵێن ئەناشتا.

کێوی گەڕین

یەکێکە لە کێوە سەختەکانی زاگرۆس دەکەوێتە ئوستانەکانی هەمەدان و لوڕستان؛ و نێوان شارەکانی وەروگرد(بروجرد)، ئەلەشتەر و
نیاوەند (نەهاوەند)ەوە. لە چەند لووتکەیەکی بەرز پێکهاتووە کە بەرزترینیان لووتکەی وەڵاشە و بەرزییەکەی ٣٦٣٠ مەترە.

دەڵێن لەسەردەمی هێرشی عەرەبە موسڵمانەکان دا بۆ شاری نیاوەند، چل منداڵی نۆجوانیان بردە سەر یەکێک لە لووتکەکان و سەریان بڕین؛ بەگوێرەی نەریتی عەرەبەکان ئەم جۆرە کارە دەبوو بە هۆی ئەوە کە بۆ تا هەتایە خەڵکی ئەو شارە سەر بەرز نەکەنەوە و دژایەتییان نەکەن.

چیناوی

 

لە ناوچەی بەهبەهوو (بێهبەهان) کە ناوەندی ئوستانی خووزستانە بە کەسی ترسناک و ناشیرین دەڵێن چیناوی. گوایە لە سەردەمانی کۆن کەسێکی باڵابەرزی چوارشانەی ناشیرین کە وەک خەڵکی چین چاوی بادامی بووە لە ئاوەکانی کەنداوەوە پەیدا دەبێت کە مەردم لایان وابووە لە چینەوە گەیشتووەتە ئەوێ بۆیە ناویان لێناوە چیناوی بە واتای چینییەک کە لە ئاوەوە هاتووەتە دەرێ. لە رووانگەی خەڵکەکەوە روخساری زۆر ناشیرین بووە؛ هەربۆیە تا ئێستایش بە کەسانی ناشیرین و زل و کەتە دەڵێن چیناوی.

شایانی باسە کە نزیک بە تەواوی خەڵکی شاری بەهبەهوو بە لوڕی دەدوێن و گۆیشی تایبەتی خۆیانیان هەیە. لە شاری بەهبەهوو دوو مەزارگەی زۆر کۆن هەیە کە پێیان دەڵێن بەشیر و نەزیر. گوایە دوو لە پێغەمبەرانی جوولەکەن. تا ئێستایش مەردم دەچن بۆ زیارەتیان.

ناوی بەهبەهوو لە واژەی (بەهوو)ی لوڕی وەگیراوە بە واتای کۆشک یا قەسر. پێشتر شارێک لە نزیک ئەم شوێنە هەبوو بەناوی ئەرجان، دووای کاولبوونی ئەرجان کۆمەڵێک کۆشک و بەهووی جوان لەم شوێنە سازکران هەربۆیە دوواتر بە بەهبەهوو ناسرا.

شوان یا چۆپان

شوان، شڤان، شبان، شەبان، چۆپان، چووپان. شۆ + وان یا چۆ +وان. لە کوردی دا ووشەی (شەک)یشمان هەیە کە بێگومان (شە) هەمان (شۆ)یە و پاشگری (ک)ی خراوەتە سەر. ووشەی (چۆ)یش لە ووشەی چۆدار یا چێوداریش دا هەیە. بەو کەسە دەڵێن ک ئاژەڵ دەکڕێت و دەفرۆشێت. (چۆ) بە تەنیاییش بۆ دەنگدانی کەر و ئێستر بەکار دەهێنرێت. لە هەر سێک نموونەدا (چۆ) واتای ئاژەڵ دەدات.

لە زمانی دێرینی سۆمەری دا شۆپ واتە مەڕ. کە ئەمڕۆ لە زمانی ئینگلیسی دا بووە بە (شیپ) و لە ئەڵمانی دا بووەتە (شاف). لەسەر بنەمای سۆمەرییەکە دەکرێت بڵێین (شوان) دەنگی (پی) قووت دراوە و پاشگری (وان)ی خراوەتە سەر؛ هەروەها (چۆپان)یش دەنگی (شە)ی گۆراوە بۆ (چ) و پاشگری (ان)ی خراوەتە سەر.

بە گوێرەی ووشەی کوردییەکان شوان/چۆپان واتە ئاژەڵوان وەک دارەوان، باغەوان، ئاشەوان.

هەروەها چۆدار یا چێودار واتە ئاژەڵدار. هەروەتر رەنگە ووشەی (چێڵ)یش پەیوەندیی بە (چۆ)وە هەبێت و لەوە وەرگیرابێت.

جێگای سەرنجە کە گۆڕانی دەنگی (ش) بۆ (چ) لە نێوان زمان و گۆیشە زاگرۆسی و ئێرانییەکان دا شتێکی ئاساییە؛ بەڵام گۆڕانی (و) بۆ (ڵ) رەنگە زۆر باو نەبێت.

زمانی دەڕڕی

 بڕواننە بێگانەکان کە چەندە بۆ حاڵی خۆیان ژیرن!

فارسیی دەرری لە ناوی فارسیی (دەرەی پەنجشێر)ەوە هاتووە، کەچی کابرای نووسەری فارس دەڵێ (دەرری) واتە (دەربار). بەم مانایە کە ئەم زمانە زمانی دەربار و دەسەڵاتداران بووە. بەڵام وەڵامی ئەم پرسیارەیش ناداتەوە ئایا زمانێک کە زمانی کۆشکی شاهانە و دەسەڵاتداران بێ، چۆن و بۆچی لەسەدا هەشتای دەبێتە عەرەبی و ووشەکانی خۆی لە دەست دەدات؟؟

هەرێمەکانی دەرەی پەنجشێر و دەوروبەری کە دەکەونە باکووری رۆژهەڵاتی کابول، هەمووی فارس نشینە و بەم زمانە دەپەیڤن؛ هەربۆیەش ناوی نراوە فارسیی دەری. ئەم زمانە پێش ئەوەی بگاتە ئێرانی ئەمڕۆ و ناوی لێبنرێت فارسی، لەوێ سەریهەڵداوە؛ و زمانی خێڵەکانی ئەوێ بووە؛ کە هەندێکیان وەک هەزارەکان تەنانەت رەنگ و روخساریشیان دوورە لە رەنگ و روخساری زاگرۆسی و زیاتر لە مەغۆل و ئاسیاییەکانی رۆژهەڵات دەچن.