Friday, March 15, 2024
پاشگر یا پاشکۆ یا پاشبەندی (او) یا (اوی)
Thursday, February 22, 2024
مادەر، دایک یا داڵگ
ئەم واژەیە کە لە زووانی فارسی دا واتای (دایک) دەدات، بە شێوازی جیاجیا لە زۆربەی زمانە ئەوروپاییەکان و تەنانەت ئاسیاییەکانیش دا هەیە. لە ئینگلیسیی ئەمڕۆدا بووە بە (ماذەر)؛ و لە لاتین و یونانی دا (ماتەر) بووە. ریشەی ئەم واژەیە بریتییە لە (ما)؛ کە لە کوردی دا کۆڵیک واتای قووڵ و فراوانی لە خۆی گرتووە. (ما) واتە مێینە،واتە، خانم، واتە جەوهەر و مایە و ماکە و هەوێن؛ لە زمانی منداڵان دا واتە شیر، مەمک. هەروەها واتای مێینەی چەند جۆرێک ئاژەڵ وەک مەڕ، مەها، مهـ، مایین، مێش و و مانگا.. (ما) لە هەندێک زاراوەدا گۆڕاوە بۆ (مە) و (مێ) بەڵام واتا بنەڕەتییەکەی خۆی پاراستووە و لەدەستی نەداوە.
لە واژەی مادەر دا (ما) بنەڕەتی ووشەکەیە و (دەر) یا (تەر) پاشگرە. لە کوردی دا (مەت) و (ماتک)یشمان هەیە بە واتای خوشکی دایک. کە هەمان (ما)یە و پاشگری (تک)ی پێوە لکێنراوە. لە زۆر زووانی تردا ئەم ریشەیە واتە (ما) بە دووبارەبوونەوە، گۆڕاوە بۆ (ماما) و بە هەمان واتای (دایک) بەکاردەهێنرێت.
تەنانەت واژەی (پدەر)یش کە لە ئینگلیسی دا بووەتە (فاذەر) و لە زۆرینەی زووانە ئەوروپاییەکانیش دا بەشێوەی جیاجیا هەیە، ریشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر رەگی واژەی (پیاو) یا (پیاگ) کە هەمان (پیا، پا، پێ)یە. کە لە واژەی (پاتاڵ) دا بە واتای پەککەوتوو دێت. ئەمیش دووپاتە بووەتەوە و بووە بە (پاپا) و دواتریش (بابا)و لە زۆربەی زمانان دا هەیە. لە لوری دا (پاپا) واتە باپیر.
Thursday, February 1, 2024
دۆڵ
وەک دەزانین واژەی دۆڵ لە سۆرانی دا واتای شیو، خڕ، دەرە دەبەخشێت. واتە قووڵاییەک کە دەکەوێتە نێوان دوو گرد یا شاخ و چیاوە و سەرێکی بەرزە و سەرەکەی تری روو لە نزمییە. لە ئینگلیسی دا دەڵێن (دەیڵ). لە زمانی ئەڵمانی دا دەڵێن داڵاز. لە هۆڵەندی دا داڵ و لەهەندێ زمانی تریش دا دەڵێن داڵر، دۆڵوو و تاد.. گومان دەکرێت داڵان و دالیز و دهلیزیش هەر لەم واژەیەوە سەرچاوەیان گرتبێت.
بۆی هەیە هەر ئەم واژەی (دۆڵ)ە بێ کە ناوی (دەهۆڵ)ی لێ ساز بووە؛ چۆنکە ئێستایش لە هەندێ ناوچە لەبری دەهۆڵ دەڵێن دۆڵ.
Tuesday, January 30, 2024
(طبق) تەبەق
طوفان
ئەم واژەیە لە هەردوو زووانی عەرەبی و فارسی دا بە چەچەی چونیەک و واتای وەکیەک بەکاردەهێنرێت. دیارە لە کوردیش دا هەیە؛ بەڵام باوەڕ وایە کە ئێمە لە عەرەبیمان وەرگرتووە. گوایە عەرەبیش لە واژەی (تایفوون)ی یونانیی وەرگرتووە. دیارە هەندێک سەرچاوەیش هەن کە بڕوایان وایە ووشەکە لە بنەڕەتدا سامییە و زمانی یۆنانی وەریگرتووە.
من دەڵێم ئەم واژەیە بە رەگ و ریشە کوردییە و لە ووشەی تۆف و تاف وەرگیراوە. ئەم دوو ووشەیە لە هۆرامی و لوڕی دا هەن و اتاکەیان پەیوەستە بە تەوژمی ئاوەوە. کاتێک ئاو بە لووزەو لە بەرزاییەوە دێتە خوارەوە و بە تین و تەوژمەوە دەیدات لە بەردێک و کەف و پڕیشک بەملاو ئەولادا بەرز دەبێتەوە و دەپڕژێت پێیدەگوترێت تۆف یا تاف و تۆف. لە کورمانجیی باکووریش دا پەیڤی (تاڤگ)مان هەیە کە لە هەمان (تاڤ) ساز بووە؛ بە واتای شوێنێک کە تاڤی یا تۆفی لێیە.
تۆف پاشبەندی (ان)ی وەرگرتووە و بووە بە تۆفان. کە بە واتای شتێک لە شێوەی تۆف دێت. وەک روون و ئاشکرایە تۆفانیش (تۆف)ێکە لە قەبارەیەکی زۆر زۆر گەورەتردا. لە کورمانجیی خواروودا تۆف لەگەڵ بارانیش بەکاردەهێنرێت؛ وەک دەڵێن باران و تۆفە یا باران و تفانە. تەنانەت فرە کەڕەت لەتەک بایش دا بەکار دەهێنرێت و ئێژن با و تۆفە.
خاڵێکی زۆر زۆریش سەرنجڕاکێش ئەمەیە کە لە لوڕی دا بە تۆفان دەگوترێت (تیفوون)؛ واتە بێ دوودڵی و راشکاوانە دەبێ بگوترێت، (تایفوون)ی یۆنانی راستەخۆ لە لوڕی وەرگیراوە نەک لە عەرەبی؛ هەرچەندە (طوفان)ی عەرەبیش هەر هی خۆمانە.
هۆنەری هەورامیش دەڵێت:
چەنی تۆفِ تاف شنە و شەتاوا؛
تەقە و چەقچەقەی گرمە و ئاساوا.
Wednesday, November 8, 2023
نەیزەک
ئاشکرایە کە واژەی نەیزەک کوردییە و چووەتە نێو زبانی عەرەبییەوە. فۆرمێکی تری نەیزەک لە کوردی دا بریتییە لە (نەقیزە). لە راستیدا کورد خۆی، بێ هۆکار دەنگی (ق)ی بۆ زیاد کردووە. نەیزەک واتە شتێک وەک نەیزە یا نێزە. بنەڕەتی نەیزەیش ناوی (نەی)یە. نەی، نەیجە، نەیژە، قامیش.
Tuesday, November 7, 2023
ئەولیای چەلەبی
وەک زۆربەمان ئاگادارین ئەولیای چەلەبی کوڕی دەروێش محەممدەاغای زیللی، گەڕیدەیەکی تورکی عوسمانی بوو. ئەو لە نێوان ساڵەکانی ١٦١١ و ١٦٨٢ دا ژیاوە. ئەو لە ئەستەمبووڵ لەدایک. بووە و لە ساڵی ١٦٣٠ وە دەستی کردووە بە گەڕان و لە ماوەی جل ساڵدا وەڵاتەکانی عوسمانی و دەوروبەری گەڕاوە. لە هەموو شوێن و ناوچەکان یادداشتی نووسیوە و پاشان لە پەرتووکێکی دە بەرگی دا بە ناوی (سیاحەتنامە) یا (گەشتنامە) گرد و کۆی کردووەتەوە.
چووچ
چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە. سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت. بەڵام...
-
ئەم واژەیە ەگەڵ (رخنە)ی فارسی یەک بنەڕەتیان هەیە؛ هەرچەندە مانایان جیاوازە. لە کوردیدا بەشێوەی (رەغنە)یش بێژە دەکرێت. رەخنە یا رەغنە...
-
ئیبراهیم نادری کوڕی باوکێک بە ناوی فەیزوڵڵا نادری فەیلی و دایکێک بە ناوی نوقرە بوو. ( لە پەرتووکەکەی کاک فاڕووق فەرهاد دا بە هەڵە ناوی دایکی...
-
مەشک، مەشکە، مەسکە وژاەیەکی کۆنە و لە زمانەکانی پەهلەوی و سامی و ئارامیدا هەیە. کارم بەسەر ئەوەوە نییە کە لە واژەڕەتناسیی عەربی و فارسیدا چ...






