جەنگی رووسیا-ئوکراین و چەند سەرنجێک

ئەمڕۆ پێنج رۆژ بەسەر هێرشی رووسیا بۆ سەر ووڵاتی ئوکراین دا تێپەڕی.  بۆ زۆربەی چاودێران و کارناسانی سیاسی روون و ئاشکرا بوو کە ئەمریکا و ئەوروپا سەرەڕای نیگەرانییان و سەرەڕای هەوڵەکانیان بۆ پێشگیری لە روودانی ئەو هێڕشە، هەڵوێستێکی توند بەرامبەر رووسیا نیشان نادەن.  دوواتریش کە رووسیا فەرمانی هێرشەکەی دەرکرد،  ئەوروپا و ئەمریکا هەڵوێستیان زۆر نەرم بوو، چاوەڕوان بوون لە چەند هنگار(سەعات)ێکدا، یا ئەوپەڕەکەی لە یەک دوو رۆژ دا حکومەتی ئوکرانیا بکەوێت و بە خوێنڕێژییەکی کەم رووسیا ئامانجی خۆی لەم ووڵاتەدا بپێکێت.  لووتکەی هەڵوێستی ئەمریکا ئەمە بوو کە جۆ بایدن داوای کرد لە رووسیا کە ڤڵۆدیمیر زیلینسکی نەکوژێت! و پێشنیاریشی بە زیلینسکی کرد کە پەنا بۆ ئەمریکا ببات.  

بەڵام هەڵوێستی زیلینسکی کە بۆ ئەوروپا و ئەمریکا و هەموو چاودێرانی سیاسی چاوەڕواننەکراو بوو، ئاراستەی یارییەکانی گۆڕی؛ و دەکرێ بگوترێ کە پێچەوانەی کردەوە.  خۆراوایش کاتێک بۆی دەرکەوت زیلینسکی پیاوی جەنگ و بەرخوەدانە، خێرا هەڵّوێستی خۆی گۆڕی؛ و ئەمجارە پێشنیاری هاوکاریی دەرمانی و چەک و تەقەمەنیی بە زیلینسکی کرد.  ئینجا یەک لە دووای یەک ووڵاتانی ئەندامی ناتۆ و ئەوروپا و بە گشتی خۆراوا لەگەڵ ژاپۆن، کۆریای باشوور، ئوسترالیا و نیوزیلەند هەڵوێستی دژ بە رووسیا و پشتگیرانەی خۆیان بۆ ئوکراین دەربڕی.  ئێستا ئیدی زۆرینەیەکی بەرچاو لە ووڵاتانی جیهان چوونەتە بەرەی ناتۆوە لە دژی رووسیا؛ و لەم میانەدا ژمارەیەکی زۆر لە زلکۆمپانیاکانی ئایتی و خزمەتگوزارییە سایبرییەکانیش بەرەنگاری رووسیا وەستاون.

هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە هێرشی رووسیا بۆ سەر ئوکراین ستەمکارانە و ملهوڕانەیە.  ئەو هۆکارانەی پووتین بۆ هێرشکردنە سەر ئوکراین باسیان دەکات تەنیا بەهانەن و بەس.  بەڵام نەریتی زلهێزەکانی ئەندام لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان وایە کە دەسەڵات و رێگەیان پێدەدرێت بە بەهانەی یاخیبوون هێرش بکەنە سەر هەر ووڵاتێک کە مەبەستیان بێت بیگۆڕن.  هەر بە گوێرەی ئەم نەریتە بوو کە ئەمریکا و فرانسە و بریتانیا لە چەندین ووڵاتی ئەوروپایی، ئەفریقایی و رۆژهەڵاتی ناویندا دەسوەردانیان کردووە و رێژیمەکانیان گۆڕیون.  دەکرا لە بابەتی ئوکراینیشدا ووڵاتانی خۆراوا بێدەنگی هەڵبژێرن، بەڵام راستییەکە ئەوەیە کە ووڵاتانی ئینگلیززمان هەرگیز رووسیا بە هاوشانی خۆیان ناپەسەندن.  هەرچەند رووسیا خاوەنی هێزێکی زلی ناووکیە و لەم ساڵانەی دوواییشدا لە رووی تەکنۆلۆژیی نوێوە پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە دیوە، بەڵام ووڵاتانی ئینگلیز زمان ئامادە نین روووسیا وەک ئەندامێکی (کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی) وەربگرن و هەمیشە وەک نامۆ و غەوارە هەژماریان کردووە.

رووسیایش خۆی هەستی بەم رووانگە نادروستەی خۆراوا کردووە.  هەربۆیە دەیەوێ سنوورێک بۆ فراوانبوونی چوارچێوەی ناتۆ دابنێت.  لە سیاسەتی پەیوەندییە نێونەتەوەییەکاندا هەرگیز زلهێزەکان رێگە نادەن سنووری هاوبەشیان پێکەوە هەبێت.  بەتایبەتی کاتێک ئەو زلهێزانە وەک دژبەری یەکتری هەژماردەکرێن، یەک لە مەرجەکانی ئاسایشی نەتەوەیی هەردووک لایان بریتییە لە هەبوونی ناوچەی نیتار (buffer zone) لە نێوانیاندا.  واتە پێویستە دەوڵەتێکی بێلایەن یا سەر بە یەکێک لە زلهێزەکان لە نێوانیاندا هەبێت تا ئەم دوو زلهێزە راستەخۆ بەریەک نەکەون.  وەک دەرکەوت ئامانجی پووتن لە هێرشکردنە سەر ئوکراین بریتی بوو لە چەکداماڵین لە ئوکراین و گۆڕینی رێژیمەکەی بە رێژیمێکی لە شێوەی بێلارووسیا؛ لێ دەسوەردانی خۆراوا پێدەچێت ئامانجەکە بگۆڕێت.

خۆراوا وەک بڕیاری داوە دەرمان و چەک و چۆڵ و کەرەستە و پێداوایستی سەربازی رەوانەی ئوکراین بکات؛ و هەروەها تەواوی دەزگاکانی راگەیاندنی جیهانیشی بۆ پێکانی مەبەستی خۆی رێکخستووە.  ئەمەیش وا دەکات کە ئوکراینیەکان بتوانن جەنگەکە درێژە پێبدەن؛ و رەنگە ئەگەر رووسیا تەواوی ئوکراینیش داگیر بکات، هێشتا نەتوانێت کۆتایی بە جەنگ بهێنێت؛ و ئوکراینییەکان بەو هەموو پشتیوانییەی کە لە خۆراواوە پێیان دەدرێت، بە جەنگی پارتیزانی رووبەڕووی رووسیا ببنەوە.  دیارە ئوکراینیەکان مافی خۆیانە داکۆکی لە ئاو و خاک و سەروەریی ووڵات و دەوڵەتیان بکەن، بەڵام لە راستیدا ئەم پشتگیرییەی خۆراوا سەرەنجام سەری ئوکراینیەکان دەخوات؛ و دووا جار دەبێتە هۆی لەتبوونی ووڵاتەکەیان لە نێوان رووسیا و ئەوروپا-ناتۆ دا.  یانی دەشێ بگوترێت کە زیلینسکی بۆ ریش دەچێ، بەڵام سمێڵیشی دەخاتە بانی.

Cengî Rûsiya-Ûkrayin û çend sernicêk

Emrro pênc roj beser hêrişî Rûsiya bo ser willatî Ûkrayin da têperrî.  Bo zorbey çawdêran û karnasanî siyasî rûn û aşkira bû ke Emerîka û Ewrupa sererray nîgeranîyan û sererray hewllekanyan bo pêşgîrî le rûdanî ew hêrişe, hellwêstêkî tund beramber rûsya nîşan naden.  Duwatrîş ke Rûsiya fermanî hêrişekey derkird,  Ewrupa û Emerîka hellwêstyan zor nerm bû, çawerruwan bûn le çend hingar(se'at)êk da, ya ewperrekey le yek dû roj da hikumetî Ûkranyin bikewêt û be xwênrrêjîyekî kem Rûsiya amancî xoy lem willate da bipêkêt.  Lûtkey hellwêstî Emerîka eme bû ke Co Baydin daway kird le Rûsiya ke Vllodîmîr Zîlînsikî nekujêt! û pêşniyarîşî be Zîlînsikî kird ke pena bo Emrîka bibat.  

Bellam hellwêstî zîlînsikî ke bo ewrupa û emrîka û hemû çawdêranî syasî çawerrwannekraw bû, arastey yarîyekanî gorrî; û dekrê bgutrê ke pêçewaney kirdewe.  Xorawayş katêk boy derkewt zîlînsikî pyawî ceng û berixwedane, xêra hellّwêstî xoy gorrî; û emcare pêşnyarî hawkarîy dermanî û çek û teqemenîy be zîlînsikî kird.  Înca yek le duway yek wullatanî endamî nato û ewrupa û be giştî xorawa legell japon, koryay başûr, ustralya û nîwzîlend hellwêstî dij be rûsya û piştgîraney xoyan bo ukrayn derbrrî.  Êsta îdî zorîneyekî berçaw le wullatanî cîhan çûnete berey natowe le djî rûsya; û lem myaneda jmareyekî zor le zilkompanyakanî aytî û xizmetguzarîye saybrîyekanîş berengarî rûsya westawn.

Hîç gumanêk leweda nîye ke hêrşî rûsya bo ser ukrayn stemkarane û milhurraneye.  Ew hokaraney pûtîn bo hêrişkirdne ser ukrayn basyan dekat tenya behanen û bes.  Bellam nerîtî zilhêzekanî endam le encumenî asayşî netewe yekgirtuwekan waye ke desellat û rêgeyan pêdedrêt be behaney yaxîbûn hêrş bkene ser her wullatêk ke mebestyan bêt bîgorrn.  Her be gwêrey em nerîte bû ke emrîka û franse û brîtanya le çendîn wullatî ewrupayî, efrîqayî û rojhellatî nawînda deswerdanyan kirduwe û rêjîmekanyan gorrîwn.  Dekra le babetî ukraynîşda wullatanî xorawa bêdengî hellbijêrn, bellam rastîyeke eweye ke wullatanî îngilîzizman hergîz rûsya be hawşanî xoyan napesendin.  Herçend rûsya xawenî hêzêkî zlî nawukye û lem sallaney duwayîşda le rûy teknolojîy nwêwe pêşkewtinî berçawî bexoyewe dîwe, bellam wullatanî îngilîz zman amade nîn rûusya wek endamêkî (komellgey nêwneteweyî) werbigrin û hemîşe wek namo û xeware hejmaryan kirduwe.

Rûsyayş xoy hestî bem ruwange nadrustey xorawa kirduwe.  Herboye deyewê snûrêk bo frawanbûnî çwarçêwey nato dabnêt.  Le syasetî peywendîye nêwneteweyyekanda hergîz zilhêzekan rêge naden snûrî hawbeşyan pêkewe hebêt.  Betaybetî katêk ew zilhêzane wek dijberî yektirî hejmardekrên, yek le mercekanî asayşî neteweyî herdûk layan brîtîye le hebûnî nawçey nîtar (buffer zone) le nêwanyanda.  Wate pêwîste dewlletêkî bêlayen ya ser be yekêk le zilhêzekan le nêwanyanda hebêt ta em dû zilhêze rastexo beryek nekewn.  Wek derkewt amancî pûtin le hêrişkirdne ser ukrayn brîtî bû le çekdamallîn le ukrayn û gorrînî rêjîmekey be rêjîmêkî le şêwey bêlarûsya; lê deswerdanî xorawa pêdeçêt amanceke bgorrêt.

Xorawa wek birryarî dawe derman û çek û çoll û kereste û pêdawayistî serbazî rewaney ukrayn bkat; û herweha tewawî dezgakanî rageyandinî cîhanîşî bo pêkanî mebestî xoy rêkxistuwe.  Emeyş wa dekat ke ukraynyekan bitwanin cengeke drêje pêbden; û renge eger rûsya tewawî ukraynîş dagîr bkat, hêşta netwanêt kotayî be ceng bhênêt; û ukraynîyekan bew hemû piştîwanîyey ke le xorawawe pêyan dedrêt, be cengî partîzanî rûberrûy rûsya bibnewe.  Dyare ukraynyekan mafî xoyane dakokî le aw û xak û serwerîy wullat û dewlletyan bken, bellam le rastîda em piştgîrîyey xorawa serencam serî ukraynyekan dexwat; û duwa car debête hoy letbûnî wullatekeyan le nêwan rûsya û ewrupa-nato da.  Yanî deşê bgutrêt ke zîlînsikî bo rîş deçê, bellam smêllîşî dexate banî.