چۆن ببین بە هێز؟

ماوەیەکە لە هەر کۆڕ و کۆبوونەوەیەک دا یا لە هەر باس و ووتارێک دا کە قسە لەوە دەکرێت بزووتنەوەی کورد چۆن ببێتە هێزێکی دیار و و دەوڵەتان وەک کارەکتەرێک لە پلان و گەڵاڵەکانیان دا لەبەرچاوی بگرن، پێشنیاز دەکرێت کە کورد خۆی بەهێز بکات.  پێشنیاز دەکرێت بۆ ئەوەی ببێتە هێز گەرەکە یەکگرتوو بێت.  تا کورد نەبێتە هێز، هیچکەس و لایەنێک حیسابی بۆ ناکات.  ئەمە راستییەکی نکۆڵی لێنەکراوە کە یەکگرتن کۆڵەکەی سەرەکییە بۆ بەهێزبوونی نەتەوەیەک.  بەڵام تۆ بڵێی یەکگرتن تاکە رێگا بێت؟   زۆر جار نەتەوەیەک یەکگرتوویش بووە بەڵام لە بەرامبەر هێزێک یا کۆمەڵێک هێز و لایەنی لە خۆی گەورەتر و بەهێزتر دا تێکشکاوە.  ئەمە دەریدەخات یەکگرتن هەرچەندە کە یەکێکە لە مەرجە سەرەکییەکانی سەرکەوتن بەڵام بە تەنیا بەس نییە.  بەتایبەتی بۆ نەتەوەی کورد کە دوژمنەکانی زۆر و بەهێزن و دۆستەکانیشی جێگەی متمانە نین؛ کۆمەڵێک هۆکار و کەرەستە هەن کە دەشێ بۆ مەبەستی بوون بە  هێز سوودیان لێوەربگرێ.

نەتەوەیەکی وەک کورد بەم پێکهاتە جیاواز و رەنگاوڕەنگە زمانی و نەریتی و دینییەوە کە هەیەتی، و هەروەها بەم رەوشە جۆگرافی-سیاسییە کە دوچاری کراوە و لە نێوان چوار دەوڵەت-نەتەوەدا خاک و میللەتەکەی پارچە پارچە کراوە؛ و بە سیاسەتی فاشیستانە و ستەمکارانە هەوڵی تواندنەوەی دراوە، یەکگرتن ئەگەر مەحاڵ نەبێت، زۆر دژوارە.  ئاخر یەکگرتن گەرەکە بنەما و بەرەماگەلێکی هاوبەشی هەبێ تا هەستی هاوبەشیان لەسەر رۆبنرێ؛ و ئەو هەستە هاوبەشە لە زەینی تاکەکانی کۆمەڵگە رەنگاوڕەنگ و لەت و کوت کراوەکەدا جێگەبگرێ.

لە سیاسەت و قانوون و کۆمەڵناسی دا دین زۆر گرنگە، کە بەداخەوە کورد لە دینێکی هاوبەش بێبەشە.  ئیدی لەم چاخ و سەردەمەیش دا دینی هاوبەشی بۆ دروست نابێ، چونکە سەردەمی دینسازی بەسەرچووە.  تەنانەت لە جەرگەی شارستانیەتە پێشکەوتووەکانی جیهانی ئەمڕۆ دا دین کاریگەریی خۆی لەسەر سیاسەت و شەڕ و ئاشتی دا لەدەست نەداوە.  ئەوە کە هەموو دنیای پرۆتێستانت و کاتۆلیک لەدژی رووسیای ئۆرتۆدۆکس یەکیان گرتووە، سەلمێنەری ئەم قسەیەیە.  تەنانەت جیهانی پرۆتستانت و کاتۆلیکییش لەنێو خۆیان دا جیاوازن و شێوازی هزرینیان جیاوازە و بەرژەوەندییەکانیان لە زۆر خاڵجدا یەکتری ناخوێننەوە.  ئەم دوو جیهانە بەزۆری لەو کاتانە دا یەکدەگرن، کە رووبەڕووی شارستانیەتەکانی تری وەک ئۆرتۆدۆکس و ئیسلام و چینی و.. دەبنەوە.  کەواتە  بابەتی دینی هاوبەش کە یەکێکە لەو مەرجە سەرەکییانەی دروستبوونی یەکێتیی نەتەوەیی ئاسان و مسۆگەر دەکات، لە نێو کورد دا نییە و لەمەوبەدوایش کە سەردەمی پێغەمبەرایەتی نەماوە، نابێت.  لە رووی زمانیشەوە رۆژ بە رۆژ بەهۆی دابڕان لە یەکترییەوە، بە هۆی سیاسەتە فاشیستیەکانی داگیرکەرانەوە و بە هۆی گڵۆباڵیزم و کاریگەرییە نەرێنییەکانی تەکنۆڵۆژیای تازەوە، پتر لە یەکتری دادەبڕێن؛ لەیەکتری بێگانە دەبن و تاک و کەرتە جیاوازەکانی میللەتی کورد بێشتر لە یەکتری دووردەکەونەوە.

تەکنۆلۆژیای سەردەمیش بە هۆی ئەوە کە دەوڵەت-نەتەوە دەتوانێت لە زۆر بووار دا پاوانی بکات بۆ خۆی، کوردی نەتەوەی بێدەوڵەت لێی بێبەشە و دەستی پێی نەگەیشتووە؛ تا لە بوواری لەشکری دا سوودی لێوەربگرێت.

چارە چییە؟

لە دووای جەنگی ساردەوە زۆرێک لە رووناکبیران و سیاسەتوانانی کورد فێربوون بڵێن (ئایدیۆلۆژی باوی نەماوە) یا (سەپاندنی یەک ئایدیۆلۆژی واتە دیکتاتۆری و ستەم).  بێ ئاگا لەوە کە لیبراڵیزمیش خۆی ئایدیۆلۆژییە، دێمۆکراسی و سۆسیالدێمۆکراسیش ئایدیۆلۆژین، پرۆتستانتیزمیش ئایدیۆلۆژییە. ناسیۆناڵیزم و نەتەوەخوازیش ئایدیۆلۆژییە. تەنانەت خودی ئەوە کە دەڵێن نابێ ئایدیلۆلۆژییەکی تایبەت ب ۆبەڕێوەبردنی کۆمەڵ و جڤاک پەیڕەوە بکرە، ئایدیۆلۆژییە... بۆچی خۆخستنە پاڵ ئەمانە ئاساییە بەڵام کۆبوونەوەی کورد لە دەوری ئایدیۆلۆژییەکی تایبەت بەخۆی، کە هەڵگری توخمەکانی ژیان و ژینگە و یەکسانیی جێندەری بێت، ستەمکاری و دیکتاتۆری و خۆسەپاندنە؟ بۆچی ئەو دێمۆکراسییە نوێنەرایەتییەی کە هێشتا لە ئەمریکای لانکەی دێمۆکراسی! دا لە سایەی دا رەشپێستێک و ئاسیاییەک دەچەوسێندرێنەوە، دەبێ کورد پەسەندی بکات، بەڵام دێمۆکراسییەکی رادیکاڵ  کە رەگ و ریشەی لە کۆمەڵگەکەی خۆی دایە و هەزاران ساڵە دایباپیرانی پەیڕەوی دەکەن، دەبێ بە بیانووی نابەجێ دژایەتی بکرێت و  و رەت بکرێتەوە؟ 

لە نەبوونی دینی هاوبەش دا، گردبوونەوە لە دەوری ئایدیۆلۆژییەکی هاوبەش دا کە نەک بۆ کورد بەڵکوو بۆ هەموو گەلانی جیهان و تەنانەت بۆ هەسارەکەیشمان مایەی خۆشبەختی و رزگاربوون لە نەمان و فەوتان دەبێت، ئەوپەڕی پێویستییە.  هەبوونی ئایدیۆلۆژی نیشانەی نەزانی و پەیڕەویکردنی دەروێشانە نییە؛ بەڵکوو غیرەت و شەهامەت و شانازی و گەورەیی بە مرۆڤ دەبەخشێت.  سەرکەوتنی عەرەبە موسڵمانەکان و گەیشتنیان بە چین و ئیسپانیا بە هێزی چەک نەبوو.  پێغەمبەری ئیسلام بۆچوونە پێشکەوتنخوازەکانی خۆی لەگەڵ تانوپۆی فەرهەنگی عەربی دا لێکدا و دینێکی پێشکەوتووی لێ. سازکرد، ئەوسا توانیی کۆمەڵگەی عەرەبی رێکبخات و بیکاتە هێزێک کە بەسەر دوو ئیمپراتۆریی مەزنی رۆم و مید-فارس دا سەرکەوێت.   هیندییەکان تا لە دەوری بۆچوونە نەرم و ئاشتیخوازانە و جیانگرەوەکانی گاندی کۆنەبوونەوە، نەیانتوانی سەربەخۆیی بەدەست بێنن.  گاندی بۆچوونەکانی خۆی لە زمان و مێژوو و  فەرهەنگ و شارستانییەتی هیندی وەرگرتبوو؛ کە لە هەست و نەستی تاکی هیندی دا ریشەیان داکوتابوو.  تەنانەت دەستەواژەکانیشی لە زمانی هیندی وەردەگرت و بە هیندی بەکاری دەهێنان.  ئەو دەستەواژانەی هەموو داڕشتنەوە و لە قاڵبی نوێدا بە زمانێکی سەردەمیانە بە گوێی هیندییەکانی دا خوێند.  گاندی تاکی هیندیی تێگەیاند، سەرەتا هزری خۆی ئازاد بکات؛ ئەوسا هەنگاو بنێت بۆ ئازادکردنی نیشتمانی.  ئەو هەرگیز نەیویست تاکە سەربازێکی ئینگلیس بە دەستی هیندییەکان بکوژرێت، چونکە دژی ئینگلس نەبوو؛ بەڵکوو دژی سیاسەت و شێوازی بیرکردنەوەی ئینگلیس بوو.  کەواتە هەبوونی ئایدیۆلۆژییەکی پێشکەوتووی جیهانگرەوە یەکێکە لە مەرجەکانی یەکخستن و یەکگرتووکردنی کورد و بوونی کورد بە هێز .

ئایدیۆلۆژی چ سیاسی و فەلسەفی بێ و چ دینی یەکێکە لە کەرەستە نەرمەکان.  لە پاڵ ئەمە دا دەکرێ  کورد بیر لە کەرەستەگەلی تریش بکاتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت ببێتە هێزێکی حیساب بۆکراو.  ئێستا لە دوو بەشی باشوور و رۆژاڤا دا کورد خۆی ووڵاتی خۆی بەڕێوەدەبات و دەسەڵاتێکی بانتر نییە کە بەسەری دا سەپابێت.  بەشێکیش لە بزووتنەوەی شۆرشگێریی کورد لە شاخ و چیاکان جێگیرە و بە گوێرەی توانست و قەبارەی خۆی ناوچەگەلێکی لە سەختترین ناوچەکان خستووەتە ژێر رکێفی خۆیەوە.  ئەم ناوچە شاخاوییە سەختانە ناوچەگەلێکن کە تەنانەت بەهێزترین دەسەڵاتەکانی جیهانیش بۆ خۆپاراستن یا بۆ شاردنەوەی چەکە نهێنییەکانیان پەنایان بۆ دەبەن.  کەوابوو، کوردیش دەتوانێت ئەم ناوچە شاخاوییە سەختانە بەکاربهێنێت بۆ سازکردنی چەک و چەکدار کردنی  خۆی بە چەکگەلێک کە دوژمن لێی بپرینگێتەوە.  پێشینان گوتوویانە مشت لە درۆشە دەگەڕێتەوە!  کەسێک بە مشت پەلامارت بدات، تۆ بە درۆشە رووبەڕووی ببیتەوە بێگومان مشتەکە دەگەڕێتەوە دوواوە. 

سوپا و ئەرتەشێکی یەکگرتوو بۆ هەموو نەتەوە و گەلێک کە گەرەکی بێت خۆی لە فەوتان بپارێزێت، بەردی بناغەیە.  بەڵام جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکانی کورد هەمیشە هۆکار بوون بۆ ئەوەی هەر میرێک و ئاغایەک و والییەک لە هەوایەک بخوێنێ و بە گوێرەی بەرژەوەندییە کەسینییەکانی خۆی رەفتار بکات.  لە سەردەمی تازەیش دا کە حیزبەکان جێگای ئاغا و میر و شێخەکانیان گرتووەتەوە، بە هەمان شێوە هەر حیزبێک خاوەنی هێزی چەکدار و دەزگا و دامەزراوە و رێکخستنی خۆیەتی؛ و بە گوێرەی بەرژەوەندیی خۆی بڕیار لەسەر شەڕ و ئاشتی و پەلامار و داکۆکی دەدات.  هەر خودی ئەزموونی  فرەسوپایی باشوور و تاکسوپایی رۆژاڤا لە رۆژگاری ئەمڕۆ دا باشترین وانەیە؛ و پێمان دەڵێ کە ئەگەر کورد بیەوێ سەرکەوتوو بێ پێویستە، پێویستە، پێویستە یەک سوپای یەکگرتووی هەبێ.  کە دەگوترێ یەک سوپا، مەرج نییە یەک سوپای وەک ئێران و تورکیا و ئەمریکا و رووسمان هەبێ؛ نەخێر دەشێ سوپایەکی وەک رۆژاڤای کوردستان هەبێ.  لەوێ سوپای عەرەبەکان، سوپای  سوریانیەکان و سوپای کوردان و سوپای ژنان، هەموویان لە ژێر یەک سەرکردایەتیی باڵا دا رێکخراون؛ و ئەم سەکردایەتییەیش دەسەڵاتی پتوونی بەسەر یەک بە یەکی ئەندام و بەشەکانی سوپا دا هەیە.  وەها سوپایەک بۆ کورد گونجاوە کە لە یەک کات دا هەم جیاوازییەکانی تێدا رەچاوکراوە و هەم یەکگرتووە و لە یەک سەرکردایەتییەوە فەرمان وەردەگرێت. 

تەکنۆلۆژیای سەردەم کە دەوڵەت-نەتەوەکان لە بوواری لەشکری دا ئەوپەڕی سوودیان لێوەرگرتووە، گەرەکە کوردیش بە هەر شێوەیەک بێ بەدەستی بهێنێ و کەڵکی لێوەربگرێ.  بەتاییەتی ڤڕێنکە (درۆن) چەکێکی زۆر کاریگەر و سەردەمیانەیە و پێویستە جۆرێک لە ڤڕێنکە دروستبکرێت و بەرهەم بهێنرێت کە جێگەی چەکە نەریتییەکانی پێشمەرگە و گەریلا بگرێتەوە.   وەک لەم چەند ساڵەی رابردوو دا دەرکەوتووە، کردەی ڤڕێنکە لەشکرییەکان هیچ قانوونێکی بۆ دانەنراوە و هەر دەوڵەت-نەتەوە و دەستە و کۆمەڵێک بە گوێرەی خواست و ویستی خۆی بۆ سیخوڕی، ئاگایی و پەلامار بەکاری دەهێنێ. حووسیەکانی یەمەن لە دژی عەرەبستان و ئیمارات بەکاریان هێناوە؛ پاکستان لە ئەفغانستان، ئێران لە باشووری کوردستان، تورکیا لە باشوور، رۆژاڤا و قەرەباغ و... بەکاریان هێناوە و هیچ بڕگەیەکی قانوونی نێونەتەوەیی نەیتوانیوە دەوڵەتان لەسەر ئەوە کۆک بکات تا لایەنی بەکارهێنەر سزا بدرێت.

بوواری دارایی یەکێکە لە گرنگترین ئەو بووارانە کە بڕبڕەی پشتی هەموو کۆمەڵگە و بزووتنەوەیەکە؛ هەربۆیە گەرەکە ئەوپەڕی گرینگی و بایەخی پێبدرێت.  لە ئاستی هەموو کوردستان و رۆژهەڵاتی ناوین دا پارتییەک نەبووە کە لە رووی داراییەوە پشتی بە ووڵاتێکەوە نەبەستبێت و بەقەد پەکەکەیش دەوڵەمەند بێت.  ئەو شێوازەی پەکەکە لە بەڕێوەبردن و کارگێڕیی دارایی دا دایمەزراندووە و کاری لەسەر کردووە، لە مەیدانی کردەوە دا سەرکەوتووە.  پێویستە هەموو حیزب و لایەنەکانی تری کوردستان سوود لەم ئەزموونەی پەکەکە وەربگرن، تا بتوانن لە رووی داراییەوە سەربەخۆ بن و باکیان بە هاوکاری و دەسگیرۆیی ووڵاتانی دەوروبەر یا دوور و نزیک نەبێ.  هەر بزووتنەوەیەکی دژبەر بەتایبەتی کە چەکدار بێت، کاتێک کە سەربەخۆیی دارایی نەبێت، بە ناچار سەربەخۆیی سیاسیش لەدەست دەدات.

لە پێش جەنگی جیهانییەوە ووڵاتانی ئەوروپایی دەستیان کرد بە دروست کردنی کوورەگەلی ئەتۆمی و بەرهەمهێنانی بۆمبی ئەتۆم.  دوواتر چەند ووڵاتی تری وەک چین، هیندوستان، ئیسراییل و پاکستانیش ئەم بۆمبەیان دروست کرد.  بەر لە بۆمبی ئەتۆمیش جۆرەها چەکی کیمیایی و بایۆلۆژیک لەلایەن ئەم ووڵاتانەوە دروست کرابوو.  دروست کردنی بۆمبی ئەتۆم کارێکی قورس و زانستێکی وورد و تێچوویەکی زۆر و رووبەرێکی زۆر و کاتێکی زۆر و تەناهیی دەوێ.  بەڵام دروست کردنی چەکی ژەهراوی و بایۆلۆژیک کە ناسراوە بە (چەکی ئەتۆمی دەوڵەتە هەژارەکان)، نە رووبەرێکی زۆری پێویستە، نە تێچوویەکی زۆر و نە کاتێکی زۆری دەوێت.  لێ بێگومان پێویستیی بە کۆمەڵێک زانای دڵسۆزی بایۆلۆژی و کیمیاییە لەگەڵ دەزگایەکی ئاسایشی نەتەوەیی کارامە و  دەسپاک.  تەنیا هۆکارێک کە ووڵاتە هەژارەکان یا گەشەسێنەکانی  لە بەرهەمهێنانی ئەم چەکە دا خۆدەپارێزن، بریتیە لە لایەنە قانوونییەکەی؛ چونکە بەگوێرەی کۆنڤەنسیۆنی قەدەغەکردنی چەکە بایۆلۆژی و ژەهراوییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، گەشەپێدان و بەرهەمهێنان و هەماشتەکردنی چەکی بایۆلۆژی و ژەهراوی قەدەغە و ناقانوونییە.  ١٨٣ ووڵات ئەم قانوونەیان واژۆکردووە.  لێ، بزووتنەوەی کورد چ وەک دەسەڵاتی باشوور و رۆژاڤا، چ وەک حیزبە چەکدارەکانی رۆژهەڵات و باکوور ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان نین، تا پابەندی بڕیارەکانی ئەم رێکخراوەیە و لقەکانی بن.  نەتەوە یەکگرتووەکان رێکخراوی ئەو نەتەوانەیە کە خاوەنی دەوڵەتن.  کورد نزیکەی پتر لە سەد ساڵە خەبات و تێکۆشانی لەپێناو دامەزراندنی دەوڵەت-نەتەوەدایە و هێمان پێی نەگەییشتووە.  بە ووتەیەکی تر سیستمی هەنووکەیی جیهان رێگەی نەداوە میللەتێکی چل پەنجا میلیۆنی ببێتە خاوەنی قەوارەیەکی تایبەت بە خۆی وەک هەموو دەوڵەت-نەتەوەکانی تر.  هەربۆیە ئێستا کورد وەک گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەت ناسراوە.  دەوڵەتانی ئێران، ئێراق، تورکیا و سووریا کە ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانن، لە راستی دا نوێنەری کورد نین؛ بەڵکوو نوێنەری نەتەوە و نەژادی تورک و فارس و عەرەبن. ئێمە لە رووی ئەکادێمیکیشەوە پاساومان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی ئەم جۆرە چەکە. بمانکەنە! ئەندامی نەتەوە-یەکگرتووەکان، تا پابەندی ڕیارەکانی بین. لە کاتێک دا کە ئێوە ئامادە نین ئێمە ببینە ئەندامی ئەم رێکخراوەیە، مافی ئەوەیشتان نییە بڕیارەکانی بەسەر ئێمە دا بسەپێنن.

کورد کە پەنا بۆ دروسکردن و هەمباشتەکردنی چەکی بایۆلۆژی و ژەهراوی ببات، هیچ بە مەبەستی هێرشبردن و پەلاماردانی کەس و لایەنێک نییە؛ بەڵکوو وەک نەتەوەیەکی بێدەوڵەت کە هەمیشە لەژێر هەڕەشەی سڕانەوە و تووانەوەدایە، دەیەوێ ئەم چەکە بۆ پرینگاندنەوەی دوژمن و نەیارەکانی بەکاربهێنێت.  رابردووی نەتەوەی کورد نیشانی داوە کە ئەگەر لەسەر نەخشەی جیهانیش بسڕدرێتەوە، کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی و بەناو مرۆڤایەتی باکی نییە؛ و  لەسەری نایەتە دەنگ.  وەکچۆن لە هەڵەبجە ٥٠٠٠ مرۆڤی کورد لە چەند هنگارێک دا بە چەکی کیمیایی کوژران و شارێک بە پتوونی کاولکرا.  لە چەندین کردەی لەشکریی ئێراقدا ١٨٢٠٠٠ مرۆڤی کورد زیندەبەچاڵ کران.  ٨٠٠٠ نێرینەی بارزانی بە هەمان شێوەی ئەنفالەکان کوژران یا زیندەبەچاڵ کران.  هەروەها دەوڵەتانی ئێران و تورکیایش هاوشێوەی رێژیمی ئێراق لە جەنگی دژی پێشمەرگە و گەریلای کوردستان دا دەیان جار چەکی کیمیاییان بەکارهێناوە و هەرگیز رۆژێک لە رۆژان نەتەوە یەکگرتووەکان نەک شەرمەزاری نەکردوون بەڵکوو باسیشی نەکردووە.  دەوڵەتی تورکیا بە بەرچاوی جیهانەوە چەکی فۆسفۆریی لە دژی رۆژاڤا بەکارهێنا و هیچ دەوڵەتێک متەقی لێوە نەهات. تەنانەت میدیای خۆراوا کە زمانحاڵ و داکۆکیکاری سیستمی دەوڵەت-نەتەوەیە، بۆ یەک جاریش رێگەی نەداوە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن ئێران و تورکیاوە بە گوێی گەلان و ئازادیخوازانی جیهان بگات.  بەڵام ئەگەر نەیارەکانی ئەم نەتەوەی کوردە بیانزانیبایە کە  کورد خاوەنی چەکی بایۆلۆژی و ژەهراوییە، هەرگیز ئەو هەڵە و شاشەتییەیان نەدەکرد و ئەو بوێرییەیان نەدەبوو ئەو سیاسەتە توند و تیژ و رەقە لە دژی کورد و کوردستان پەیڕەو بکەن.

ئاکام

کوردان وەک نەتەوەیەک کە خاوەنی چەند دین و مەزەوی جیاواز و چەندین زار و زمانی جیاوازن؛ و رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر لە ژێر ستەم و ناهەقییەکانی ناوچەیی و هەرێمی و جیهانی دا خەریکە دەپلیشێنەوە.  بۆ رزگاربوون لەم دۆخە مەترسیدارە، جگە لە کۆبوونەوەیان لە دەوری یەک ئایدیۆلۆژی هیچ رێگەیەکی تریان نییە.   ئایدیۆلۆژییەک کە ئەمڕۆیان ببەستێتەوە بە رەگ و ریشەی هەزاران ساڵەیان; و سبەینێیان لەسەر بنەمای نەریت و شارستانیەتی کەوناری خۆیان، بە شێوازێکی زانستی و سەردەمیانە دابڕێژێتەوە و بنیات بنێتەوە.  ئایدیۆلۆژییەک کە بۆشایی دینێکی یەکگرتوویان بۆ پڕ بکاتەوە و لە هەمان کات دا جیهانگرەوە بێت و کراوە بێت بە رووی گەل و نەتەوە و دین و مەزەوە جیاوازەکانی تریش دا.  لە پاڵ ئەمەیش دا کۆکردنەوەی هەموو هێزە چەکدارەکانی کوردستان بە جیاوازیی بۆچوونە سیاسی و دینییەکانیانەوە لە ژێر چەتری یەک سوپای رزگاریخوازی دا، کە چەکدار کرابێ بە تەکنۆلۆژیای ڤڕێنکە (درۆن)، هەم پێویستییە و هەم ئەرکە.  هەروەسا، بەبێ بوونی سوپایەکی یەکگرتوو، هەرگیز مەترسیی شەڕ و لێکدانی نێوخۆیی لە نێو بزووتنەوەی رزگاریخوازیی کوردستان دا دووایی نایێت.  هەروەها کەڵک وەرگرتن لە ئەزموونی کارگێڕیی دارایی پەکەکە پێویستە بکرێتە ئەرک لەلایەن حیزب و لایەنەکانی ترەوە، بۆ ئەوەی هیچ لایەنێکی کوردستانی لە پێناو بەدەسهێنانی دراو دا سەربەخۆیی سیاسیی خۆی نەدۆڕێنێت.  هەروەتر خۆپڕچەک کردنی کوردان بە چەکی پێشکەوتووی هەرزان و ئاسانی خۆماڵی و دوور لە چاوی داگیرکەران و بێگانەکان، مەرجێکی گرنگی بوونیانە بە هێزی حیساب بۆکراو.  چونکە رابردوو سەلماندوویەتی کە  نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر نەتەوە بێدەوڵەتەکان نایەتە دەنگ؛ و ئەوە نەتەوە بێدەوڵەتەکان خۆیانن کە دەبێ بۆ پرینگاندنەوەی نەیارەکانیان چەکی پرینگێنەریان هەبێت.

Çon bibîn be hêz?

Maweyeke le her korr û kobûneweyek da ya le her bas û wutarêk da ke qise lewe dekrêt bizûtnewey Kurd çon bibête hêzêkî diyar û  dewlletan wek karekterêk le pilan û gellallekanyan da leberçawî bigrin, pêşniyaz dekrêt ke Kurd xoy behêz bkat.  Pêşniyaz dekrêt bo ewey bibête hêz gereke yekgirtû bêt.  Ta Kurd nebête hêz, hîç kes û layenêk hîsabî bo nakat.  Eme rastîyekî nikollî lênekrawe ke yekgirtin kollekey serekîye bo behêzbûnî neteweyek.  Bellam to billêy yekgirtin take rêga bêt?   Zor car neteweyek yekgirtûyiş buwe bellam le beramber hêzêk ya komellêk hêz û layenî le xoy gewretir û behêztir da têkişkawe.  Eme derîdexat yekgirtin herçende ke yekêke le merce serekîyekanî serkewtin bellam be tenya bes nîye.  Be taybetî bo netewey Kurd ke dujimnekanî zor û behêzn û dostekanîşî cêgey mitmane nîn; komellêk hokar û kereste hen ke deşê bo mebestî bûn be  hêz sûdyan lê werbigrê.

Neteweyekî wek kurd bem pêkhate cyawaz û rengawrrenge zmanî û nerîtî û dînîyewe ke heyetî, û herweha bem rewşe cografî-syasîye ke duçarî krawe û le nêwan çwar dewllet-neteweda xak û mîlletekey parçe parçe krawe; û be syasetî faşîstane û stemkarane hewllî twandnewey drawe, yekgirtin eger mehall nebêt, zor dijware.  Axir yekgirtin gereke bnema û beremagelêkî hawbeşî hebê ta hestî hawbeşyan leser robnirê; û ew heste hawbeşe le zeynî takekanî komellge rengawrreng û let û kut krawekeda cêgebgirê.

Le syaset û qanûn û komellnasîda dîn zor gringe, ke bedaxewe kurd le dînêkî hawbeş bêbeşe.  Îdî lem çax û serdemeyişda dînî hawbeşî bo drust nabê, çunke serdemî dînsazî beserçuwe.  Tenanet le cergey şaristanyete pêşkewtuwekanî cîhanî emrroda dîn karîgerîy xoy leser syaset û şerr û aştîda ledestnedawe.  Ewe ke hemû dinyay protêstant û katolîk ledjî rûsyay ortodokis yekyan girtuwe, selmênerî em qseyeye.  Tenanet cîhanî protistant û katolîkîyş lenêw xoyanda cyawazn û şêwazî hizrînyan cyawaze û berjewendîyekanyan le zor xallda yektirî naxwênnewe.  Em dû cîhane bezorî lew kataneda yekdegrin, ke rûberrûy şaristanyetekanî trî wek ortodokis û îslam û çînî û.. Debnewe.  Kewate  babetî dînî hawbeş ke yekêke lew merce serekîyaney drustibûnî yekêtîy neteweyî asan û msoger dekat, le nêw kurdda nîye û lemewbedwayş ke serdemî pêxemberayetî nemawe, nabêt.  Le rûy zmanîşewe roj be roj behoy dabrran le yektirîyewe, be hoy syasete faşîstyekanî dagîrkeranewe û be hoy glloballîzm û karîgerîye nerênîyekanî teknollojyay tazewe, ptir le yektirî dadebrrên; leyektirî bêgane debin û tak û kerte cyawazekanî mîlletî kurd bêştir le yektirî dûrdekewnewe.

Teknolojyay serdemîş be hoy ewe ke dewllet-netewe detwanêt le zor buwarda pawanî bkat bo xoy, kurdî netewey bêdewllet lêy bêbeşe û destî pêy negeyiştuwe; ta le buwarî leşkirîda sûdî lêwerbigrêt.

Çare çîye?

Le duway cengî sardewe zorêk le rûnakbîran û syasetwananî kurd fêrbûn bllên (aydyolojî bawî nemawe) ya (sepandinî yek aydyolojî wate dîktatorî û stem).  Bê aga lewe ke lîbrallîzmîş xoy aydyolojîye, dêmokrasî û sosyaldêmokrasîş aydyolojîn, protistantîzmîş aydyolojîye. Nasyonallîzm û netewexwazîş aydyolojîye... Boçî xoxistne pall emane asayye bellam kobûnewey kurd le dewrî aydyolojîyekî taybet bexoy, ke hellgirî tuxmekanî jyan û jînge û yeksanîy cênderî bêt, stemkarî û dîktatorî û xosepandne?. Boçî ew dêmokrasîye nwênerayetîyey ke hêşta le emrîkay lankey dêmokrasî! Da le sayeyda reşpêstêk û asyayyek deçewsêndirênewe, debê kurd pesendî bkat, bellam dêmokrasîyekî radîkall  ke reg û rîşey le komellgekey xoydaye û hezaran salle daybapîranî peyrrewî deken, debê be byanûy nabecê djayetî bikrêt û  û ret bikrêtewe? 

Le nebûnî dînî hawbeşda, girdbûnewe ledewrî aydyolojîyekî hawbeşda ke nek bo kurd bellkû bo hemû gelanî cîhan û tenanet bo hesarekeyişman mayey xoşbextî û rizgarbûn le neman û fewtan debêt, ewperrî pêwîstîye.  Hebûnî aydyolojî nîşaney nezanî û peyrrewîkirdnî derwêşane nîye bellkû xîret û şehamet û şanazî be mrov debexşêt.  Serkewtinî 'erebe musillmanekan û geyiştinyan be çîn û îspanya behêzî çek nebû.  Pêxemberî îslam boçûne pêşkewtnixwazekanî xoy legell tanupoy ferhengî 'erbîda lêkda û dînêkî lê pêşkewtûy lê. Sazkird, ewsa twanîy komellgey 'erebî rêkbxat û bîkate hêzêk ke beser dû împratorîy meznî rom û mîd-farisda serkewêt.   Hîndîyekan ta le dewrî boçûne nerm û aştîxwazanekanî gandî konebûnewe, neyantwanî serbexoyî bedesbênin.  Gandî boçûnekanî xoy le zman û mêjû û  ferheng û şaristanîyetî hîndî wergirtbû; ke le hest û nestî takî hîndîda rîşeyan dakutabû.  Tenanet destewajekanîşî le zmanî hîndî werdegrit û be hîndî bekarîdehênan.  Ew destewajaney hemû darriştnewe û le qallbî nwêda be zmanêkî serdemyane be gwêy hîndîyekanîda xwênd.  Gandî takî hîndîy têgeyand, sereta hizrî xoy azad bkat; ewsa hengaw bnêt bo azadkirdnî nîştmanî.  Ew hergîz neyuyist take serbazêkî îngilîs bedestî hîndîyekan bkujrêt, çunke djî înglis nebû; bellkû djî syaset û şêwazî bîrkirdnewey înglis bû.  Kewate hebûnî aydyolojîyekî yekgirtû yekêke le mercekanî bûnî kurd be hêz .

Aydyolojî çi syasî û felsefî bê û çi dînî yekêke le kereste nermekan.  Le pall emeda dekrê  kurd bîr le kerestegelî trîş bkatewe bo ewey bitwanêt bbête hêzêkî hîsab bokraw.  Êsta le dû beşî başûr û rojavada kurd xoy wullatî xoy berrêwedebat û desellatêkî bantir nîye ke beserîda sepabêt.  Beşêkîş le bzûtnewey şorşigêrîy kurd le şax û çyakan cêgîre û begwêrey twansit û qebarey xoy nawçegelêkî le sextitrîn nawçekan xistuwete jêr rkêfî xoyewe.  Em nawçe şaxawîye sextane nawçegelêkin ke tenanet behêztirîn desellatekanî cîhanîş bo xoparastin ya bo şardnewey çeke nhênîyekanyan penayan bo deben.  Kewabû kurdîş detwanêt em nawçe şaxawîye sextane bekarbihênêt bo sazkirdnî çek û çekdarkirdnî  xoy be çekgelêk ke dujmin lêy biprîngêtewe.  Pêşînan gutûyane mişt le droşe degerrêtewe!  Kesêk be mişt pelamart bdat, to be droşe rûberrûy bbîtewe bêguman mişteke degerrêtewe duwawe. 

Supa û erteşêkî yekgirtû bo hemû netewe û gelêk ke gerekî bêt xoy le fewtan bparêzêt, berdî bnaxeye.  Bellam cyawazîye komellayetîyekanî kurd hemîşe hokar bûn bo ewey her mîrêk û axayek û walîyek le hewayek bixwênê û begwêrey berjewendîye kesînîyekanî xoy reftar bkat.  Le serdemî tazeyişda ke hîzbekan cêgay axa û mîr û şêxekanyan girtuwetewe, be heman şêwe her hîzbêk xawenî hêzî çekdar û dezga û damezrawe û rêkxistinî xoyetî; û begwêrey berjewendîy xoy birryar leser şerr û aştî û pelamar û dakokî dedat.  Her xudî ezmûnî  fresupayî başûr û taksupayî rojava le rojgarî emrroda baştirîn waneye; û pêman dellê ke eger kurd byewê serkewtû bê pêwîste, pêwîste, pêwîste yek supay yekgirtûy hebê.  Ke degutrê yek supa, merc nîye yek supay wek êran û turkya û emrîka û rûsman hebê; nexêr deşê supayekî wek rojavay kurdistan hebê.  Lewê supay 'erebekan, supay  suryanyekan û supay kurdan û supay jnan, hemûyan lejêr yek serkirdayetîy ballada rêkixrawn; û em sekirdayetîyeyş desellatî ptûnî beser yek be yekî endam û beşekanî supada heye.  Weha supayek bo kurd guncawe ke le yek katda hem cyawazîyekanî têda reçawkrawe û hem yekgirtuwe û le yek serkirdayetîyewe ferman werdegrêt. 

Teknolojyay serdem ke dewllet-netewekan le buwarî leşkirîda ewperrî sûdyan lêwergirtuwe, gereke kurdîş be her şêweyek bê bedestî bhênê û kellkî lêwerbigrê.  Betayyetî vrrênke (dron) çekêkî zor karîger û serdemyaneye û pêwîste corêk le vrrênke drustibkrêt û berhem bhênrêt ke cêgey çeke nerîtîyekanî pêşmerge û gerîla bigrêtewe.   Wek lem çend salley rabridûda derkewtuwe, kirdey vrrênke leşkirîyekan hîç qanûnêkî bo danenrawe û her dewllet-netewe û deste û komellêk be gwêtey xwast û wîstî xoy bo sîxurrî, agayî û pelamar bekarî dehênê.

Buwarî darayî yekêke le gringitrîn ew buwarane ke birrbrrey piştî hemû komellge û bzûtneweyeke; herboye gereke ewperrî grîngî û bayexî pêbdirêt.  Le astî hemû kurdistan û rojhellatî nawînda partîyek nebuwe ke le rûy darayyewe piştî be wullatêkewe nebestibêt û beqed pekekeyş dewllemend bêt.  Ew şêwazey pekeke le berrêwebirdin û kargêrrîy darayîda daymezranduwe û karî leser kirduwe le meydanî kirdeweda serkewtuwe.  Pêwîste hemû hîzb û layenekanî trî kurdistan sûd lem ezmûney pekeke werbigrin ta bitwanin le rûy darayyewe serbexo bin û bakyan be hawkarî û desgîroyî wullatanî dewruber ya dûr û nzîk nebê.  Her bzûtneweyekî dijber betaybetî ke çekdar bêt, katêk ke serbexoyî darayî nebêt, be naçar serbexoyî syasîş ledest dedat.

Le pêş cengî cîhanîyewe wullatanî ewrupayî destyankird be drustkirdnî kûregelî etomî û berhemhênanî bombî etom.  Duwatir çend wullatî trî wek çîn, hîndustan, îsrayîl û pakistanîş em bombeyan drustkird.  Berle bombî etomîş coreha çekî kîmyayî û bayolojîk lelayen em wullatanewe drustikrabû.  Druskirdnî bombî etom karêkî qurs û zansitêkî wurd û têçûyekî zor û rûberêkî zor û tenahî dewê.  Bellam druskirdnî çekî jehrawî û bayolojîk ke nasrawe be (çekî etomî dewllete hejarekan), ne rûberêkî zorî pêwîste, ne têçûyekî zor û ne katêkî zorî dewêt.  Lê bêguman pêwîstîy be komellêk zanay dillsozî bayolojî û kîmyayye legell dezgayekî asayşî neteweyî karame û  despak.  Tenya hokarêk ke wullate hejarekan ya geşesênekanî  le berhemhênanî eme çekeda xodeparêzn, brîtye le layene qanûnîyekey; çunke begwêrey kovensîwonî qedexekirdnî çeke bayolojî û jehrawîyekanî netewe yekgirtuwekan geşepêdan û berhemhênan û hemaştekirdnî çekî bayolojî û jehrawî qedexe û naqanûnîye.  183 wullat em qanûneyan wajokirduwe.  Lê, bzûtnewey kurd çi wek desellatî başûr û rojava, çi wek hîzbe çekdarekanî rojhellat û bakûr endamî netewe yekgirtuwekan nîn, ta pabendî birryarekanyanî em rêkixraweye û lqekanî bin.  Netewe yekgirtuwekan rêkixrawî ew netewaneye ke xawenî dewlletin.  Kurd nzîkey ptir le sed salle xebat û têkoşanî lepênaw damezrandinî dewllet-netewedaye û hêman pêynegeyîştuwe.  Be wuteyekî tir sîstimî henûkeyî cîhan rêgey nedawe mîlletêkî çil penca mîlyonî bbête xawenî qewareyekî taybet be xoy wek hemû dewllet-netewekanî tir.  Herboye êsta kurd wek gewretrîn netewey bêdewllet nasrawe.  Dewlletanî êran, êraq, turkya û sûrya ke endamî netewe yekgirtuwekanin, le rastîda nwênerî kurd nîn; bellkû nwênerî netewe û nejadî turk û fars û 'erebin.

Kurd ke pena bo druskirdin û hembaştekirdnî çekî bayolojî û jehrawî bbat hîç be mebestî hêrişbirdin û pelamardanî kes û layenêk nîye; bellkû wek neteweyekî bêdewllet ke hemîşe lejêr herreşey srranewe û tuwanewedaye, deyewê em çeke bo prîngandnewey dujmin û neyarekanî bekarbihênêt.  Rabridûy netewey kurd nîşanî dawe ke eger leser nexşey cîhanîş bsirrdirênewe, komellgey nêwneteweyî û benaw mrovayetî bakî nîye û  leseryan nayete deng.  Wekçon le hellebce 5000 mrovî kurd le çend hingarêkda be çekî kîmyayî kujarn û şarêk be ptûnî kawilkra.  Le çendîn kirdey leşkirîy êraqda 182000 mrovî kurd zîndebeçall kran.  8000 nêrîney barzanî be heman şêwey enfalekan kujran ya zîndebeçall kran.  Herweha dewlletanî êran û turkyayş hawşêwey rêjîmî êraq le cengî djî pêşmerge û gerîlay kurdistan da deyan carçekî kîmyayyan bekarhênawe û hergîz rojêk le rojan netewe yekgirtuwekan nek şermezarî nekridûn bellkû basîşî nekirduwe.  Tenanet mîdyay xorawa ke zmanhallî sîstimî dewllet-neteweye bo yek carîş rêgey nedawe bekarhênanî çekî kîmyayî lelayen êran û turkyawe be gwêy gelan û azadîxwazanî cîhan bgat.  Bellam eger neyarekanî em netewey kurde byanzanîbaye ke  kurd xawenî çekî bayolojî û jehrawîye, hergîz ew helle û şaşetîyeyan nedekrid û ew bwêrîyeyan nedebû ew syasete tund û tîj û reqe le djî kurd û kurdistan peyrrew bken.

Akam

Kurdan wek neteweyek ke xawenî çend dîn û mezewey cyawaz û çendîn zaru zmanî cyawazn; û roj le dway roj zyatir le jêr stem û naheqîyekanî nawçeyî û herêmî û cîhanîda xerîke deplîşênewe.  Bo rizgarbûn lem doxe metrisîdare, cge le kobûneweyan le dewrî yek aydyolojî hîç rêgeyekî tiryan nîye.   Aydyolojîyek ke emrroyan bbestêtewe be reg û rîşey hezaran salleyan; û sbeynêyan leser bnemay nerît û şaristanyetî kewnarî xoyan, be şêwazêkî zansitî û serdemyane dabrrêjêtewe û binyat bnêtewe.  Aydyolojîyek ke boşayî dînêkî yekgirtûyan bo pirr bkatewe û le heman katda cîhangrewe bêt û krawe bêt be rûy gel û netewe û dîn û mezewe cyawazekanî trîşda.  Le pall emeyişda kokirdnewey hemû hêze çekdarekanî kurdistan be cyawazîy boçûne syasî û dînîyekanyanewe le jêr çetrî yek supay rizgarîxwazîda, ke çekdar krabê be teknolojyay vrrênke (dron) hem pêwîstîye û hem erke.  Bebê bûnî supayekî yekgirtû, hergîz metrisîy şerr û lêkdanî nêwxoyî le nêw bzûtnewey rizgarîxwazîy kurdistanda duwayî nayêt.  Herweha kellkwergirtin le ezmûnî kargêrrîy darayî pekeke pêwîste bikrête erk lelayen hîzb û layenekanî trewe, bo ewey hîç layenêkî kurdistanî le pênaw bedeshênanî drawda serbexoyî syasîy xoy nedorrênêt.  Herwetir xoprriçekkirdnî kurdan be çekî pêşkewtûy herzan û asanî xomallî û dûr le çawî dagîrkeran û bêganekan, mercêkî gringî bûnyane be hêzî hîsab bokraw.  Çunke rabridû selmandûyetî ke  netewe yekgirtuwekan leser netewe bêdewlletekan nayete deng; û ewe netewe bêdewlletekan xoyanin ke debê bo prîngandnewey neyarekanyan çekî prîngêneryan hebêt.