قڵیایی

 

ئەوانەی کیمیایان خوێندووە ئەم ووشەیەیان بیستووە و واتاکەی دەزانن. لە بنەڕەتدا بە ماددەیەک دەگوترێت کە لە خۆڵەمێش ساز دەکرێت و سووتێنەرە.

گوایە واژەیەکی عەرەبییە بەڵام بە گومانی من لە هەمان ووشەی (خۆڵ)ە کە لە لوڕیدا بووەتە (قەل یا قل) و عەرەبیش وەریگرتووە و بەم مانایە بەکاری هێناوە.

ماددەی قڵیایی لە دروستکردنی سابوون دا بەکاردەهێنرێت. بۆ دروستکردنی ماددەی قڵیایی لە کوردستان زۆر جۆرە رووەک هەبوون دەسووتێنران و خۆڵەکەوەکەیان کۆدەکرایەوە و دەکرایە نێو ئاوەوە بۆ ماوەی شەو و رۆژێک؛ ئەمجا دەپاڵێورا و لەگەڵ بەز و پیو و دونگ دا بەکاردەهێنرا بۆ سازکردنی سابوون.

وەک لە سەرەوە ئاماژەی بۆ کرا خۆڵ، خۆڵەکەوە، خۆڵەمێش لە لوڕیدا بووە بە قل یا قەل. بۆ دڵنیابوونی پتر ئاماژە بە واژەی (قلسا) دەکەین کە لە لوڕیدا واتە شوشتنی پیاڵە و دەفر بە خۆڵەکەوە. قل واتە خۆڵ و سا واتە ساوین و سووان.

هەر ئەم قلیایە لە زووانی عەرەبییەوە پەڕیوەتە نێو زووانە ئەوروپاییەکانەوە و بووە بە ئەڵکەڵاید، ئەڵکەڵۆید، ئەڵکاڵین و تاد...

سوڵتان قابووس بن سەعید

 ساڵی ٢٠٠٤ لە زانکۆی وایکاتۆ لە نیوزیلەند لەگەڵ کوڕێکی خەڵکی عومان ئاشنا بووم زۆر پرسیارم سەبارەت بە عومان و سیستمی وڵاتەکەی و ژیان و گوزەرانی خەڵکەکەی لێدەکرد. جارێک پرسیاری ناوی قابووسم کرد. گوتی هیچکەس رێگەی پێنادرێت ناوی منداڵەکەی بنێ قابووس. گوتم مانای چییە؟ گوتی منیش نازانم و هیچکەسیش نازانێت.

سوڵتان قابووس ساڵی ١٩٧٠ بە پشتیوانیی بریتانیا کودێتای بەسەر باوکیدا کرد و بوو بە سوڵتانی عومان.

ساڵی ٢٠٢٠ کۆچی دووایی کرد. لەبەرئەوەی هیچ پاشەوارێکی نەبوو کە ببێتە جێگرەوەی، نامەیەکی وەک وەسێت نووسیبوو، گوتبووی هەرکاتێک دادگای سەڵتەنەتی نەگەیشت بە ئەنجامێک بۆ دەسنیشانکردنی سوڵتانی نوێ، ئەم نامەیە بکەنەوە. کاتێک کە نامەکەیان کردەوە نووسیبووی هەیتەم بن تاریق بکەن بە سوڵتان. هەیتەم بن تاریق ئامۆزای بوو.

ناوی قابووس ناوێکی کوردییە بەڵام عەرەبێندراوە، بۆیە نایناسینەوە و لە هەمان کاتدا عەرەبیش واتاکەی نازانێت.

قابووس لە راستیدا هەمان کاووس، کاوێس، کاوەیس و کاوێزی خۆمانە. کاوس لە زووانی کوردیدا مانای جوان و هێژایە.  لە بنەڕەتدا ووشەکە بریتییە لە کاو +س. (کاو) لە کوردیدا یەکێک لە ماناکانی بریتییە لە جوان و هێژا و بەنرخ. (س)یش پاشگرە.

رەئیس عەلی دڵواری

 

ساڵی ١٨٨٢ لە ئاوایی دڵوار سەر بە تەنگستان لە دایکبووە و لە تەمەن ی٣٣ ساڵیدا کوژراوە. ئەو لوڕە و بە رەچەڵەک لە لوڕەکانی نوورابادی مەمەسەنییە. دڵوار ئێستا بووە بە شارۆچکە و سەر بە شاری تەنگستانە لە ئوستانی بووشێر و دەکەوێتە نزیک لێوارەکانی کەنداو. لە سەردەمی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کاتێک کە رووسەکان لە باکوورەوە و ئینگلیسەکان لە بەندەری بووشێرەوە دەیانەوێ پەلاماری ئێران بدەن، رەئیس عەلی لەسەر فەتوای مەلاکانی ناوچەکە بڕیاری رووبەڕوو بوونەوەی ئینگلیسەکان دەدات. ئەو هێشتا تەمەنی نەگەیشتبووە ٢٤ ساڵی کە وەک پێشەنگ و پشتیوانی سیستەمی مەرجداری بوو لە ناوچەکەدا. رەئیس عەلی وەک رێبەری سەرهەڵدانی باشوور لە ئێراندا ناسراوە. سەرهەڵدانی رەئیس عەلی هەفت ساڵی خایاند و ئامانجی ئەوە بوو کە ناوچەکانی تەنگستان و دەشتستان و بووشێر لە داگیرکاریی هێزە بێگانەکان بپارێزێت.

ئەو شەڕی گەریلایی لە دژی ئینگلیسەکان بەڕێوە دەبرد و توانیی بۆ ماوەی نۆ مانگ دەست بەسەر شاری بووشێردا بگرێت و بیپارێزێت.

شەوی ٣ سێپتەمبەری ١٩١٥ لەکاتی شەبەیخوون\پەلامارێکی شەوانەدا بۆ سەر هێزە بێگانەکان و دارودەستەکانیان، لە شوێنێک بە ناوی (تەنگەک سەفەر)دا لەدوواوە لەلایەن خائینێکەوە بە ناوی غوڵام حسێن تەنگەکی تەقەی لێکرا و کوژرا.

بی بی مەریەمی بەختیاری

 

بی بی مەریەمی بەختیاری ناسراو بە سەردار مەریەم، یەکێک بوو لەو ژنە ئازا و نەترس و هۆشیارانە کە سەدەیەک لەمەوبەر ژیاوە، فەرماندەیەکی ئازای لەشکری بووە. خوێندەوار بووە و هامنشینی رووناکبیران و وێژەوانانی سەردەمی خۆی بووە. پێش مردنی بیرەوەرییەکانی خۆی نووسیوە.

باسی رەنج و مەینەتییەکانی ژنانی کردووە و داوای کردووە کە ژنان وەک پیاوان لە بووارە جیاوازەکاندا رۆڵیان پێ بدرێت.

لە بەشێکد باسی باوکی دەکات کە لە سەردارە مەزنەکانی بەختیاری بوو. دەڵێ:

ساڵی ١٢٩٩ ناسرەددین شای قاجار لە سەربەخۆیی باوکم دەترسا و فەرمانی دا بە (ظل السلطان) کە کوڕی بوو و فەرمانڕەوای ئیسفەهان بوو، حسێن قوڵیخان بکوژێت چونکە چاوی بڕیوەتە تەختی پادشایەتی و دەیەوێ کۆتایی بە زنجیرەی قاجار بهێنێ و پادشایەتی بگوازێتەوە بۆ ئێڵی بەختیاری... باوکم موسڵمانێکی راستەقینە بوو، هەمیشە شەونوێژی دەکرد، چوار وەرزی ساڵ، هەموو دووشەممە و پێنجشەممان بەڕۆژوو دەبوو؛ و پارەی زۆری دەدا بە هەژار و نەداران.

رۆژێک هەواڵ هات کە ئێڵخانیان کوشتووە... لە نێو (چغاخۆر)دا بوو بە شیوەن. چغاخۆر پایتەختی بەختیارییان بوو. دە هەزار ژن پرچی خۆی بڕیبوو، دەتوانم بڵێم هەزار مەن قژ بڕدرابوو.

چرا

 

ساڵانی زوو کە هێشتا چرای لەمپا و فانۆس/لەوەنتەر پەیدا نەببوو، جگە لە چرا فتیلە/ پەتیلە کە دەفرێکی ساددە بوو رۆنی گەرچەکی تێدەکرا، چرایەکی تریش هەبوو کە پێیدەگوترا چراقووری.

چراقووری بۆ زۆر شوێن بەکاردەهێنرا کە چرافتیلە بۆی نەدەگونجا.

چراقووری بریتی بوو لە قۆری یا چادانێک لە گڵ یا کانزا دروستدەکرا. پڵیتە/پەتیلەیەک لە رێگەی لوولەی قۆرییەکەوە دەگەیشتە نێو رۆن گەرچەکەکەوە و دەیگەیاندە سەرەوە و لە لوولەکەوە ئاگر دەدرا.

گومان لەوەدا نییە کە مێژووی چراقووری کۆنترە لە مێژووی چا هەر بۆیە دەکرێ ووشەی قۆریش زۆر کۆنتر بێ لە چادان.

ئەم واژەیە لە گۆیشی لوڕیدا هێشتا ماوەتەوە و نەفەوتاوە؛ بەڵام لە سۆرانی و ئەوانی تردا نەمبیستووە.

کریدیت کارد

بیرۆکەی کریدیت کارد یەکەم جار لە رۆمانێکی ئێدوارد بێڵامی دا بەناوی (ئاوڕدانەوە) ئاماژەی بۆ کراوە کە ساڵی ١٨٨٧ چاپ و بڵاوکراوەتەوە. دوواتر لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم دا بەشێوەی دراوی کانزایی و پاشان کاغەزی دروستکراوە.

کریدیت کارد بایەخ و ئیعتیبار و هورمێکی داراییە کە خاوەن پارەیەک یا دارایەک دەیدات بە کەسێکی تر کە لەو کاتەدا هیچ پارە و داراییەکی لەدەستی دا نییە. بەڵام کەسی دارا دڵنیایە لەوە کە پارە و داراییەکەی ناخورێت و لە کاتی خۆیدا پێی دەدرێتەوە. کەسی دارا لە بەرامبەر هەندێک سوود دا ئەو بڕە پارەیە دەداتە کەسی نەدار، نەک بە خۆڕایی.

سەرچاوەکان دەڵێن یەکەمین هورمی لەم بابەتە کە دەکرێ وەک کریدیت کاردی بەرایی بەناو بکرێت لە تاتەسواڵەتەکانی سوومەریدا باسی کراوە. دەوروبەری ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ئەو بازرگانانەی لە دەوروبەری ووڵاتی سوومەر وەک (هاراپا)وە هاتوون بۆ کڕینی کەلوپەل، رێککەوتنی لەم بابەتەیان لەگەڵدا کراوە؛ واتە کەل و پەل و پێداویستییان پێدراوە تا بیبەن لە ووڵاتی خۆیان ووردی بکەنەوە و پاشان پارە و سوودەکەی بگەڕێننەوە بۆ سوومەر.

مەشکە

مەشک، مەشکە، مەسکە وژاەیەکی کۆنە و لە زمانەکانی پەهلەوی و سامی و ئارامیدا هەیە.  کارم بەسەر ئەوەوە نییە کە لە واژەڕەتناسیی عەربی و فارسیدا چۆن لێکدراوەتەوە بەڵام وەک کوردێک دەتوانم بەم شێوەیەی خوارەوە بنەچەکەی وەدۆزم.

مەشکەی کوردی لە (مێش)ی کوردییەوە وەرگیراوە کە مانای (مەڕ) دەدات. (مێش)یش لە (مێ)وە وەرگیراوە.  تا ئێستایش لە زۆرێک لە ناوچە و گۆیشەکانی کوردیدا بە مەڕ دەڵێن (مێ)؛ هەروەکچۆن بە کۆمەڵێک مەڕیش دەگوترێت مێگەل.  وەک روون ئاشکرایە کە مەشک لە پێستی ئاژەڵ دروست دەکرێت، کەواتە زۆر ئاساییە ناوەکەی لە ناوی مەڕ وەرگیرابێت.

ئەم ووشەیە بەم شێوەیە هەنگاو بە هەنگاو گۆڕاوە: مێ > مێش > مێشک\مەشک> مەشکە.  لە لوڕی دا دەستەواژەی (مەشکە و مەلار) هەیە کە مەبەست لە (مەلار) ئەو سێپەک یا سێدارەیە کە مەشکەکەی پێوە هەڵدەواسرێت.