کێوی گەڕین

یەکێکە لە کێوە سەختەکانی زاگرۆس دەکەوێتە ئوستانەکانی هەمەدان و لوڕستان؛ و نێوان شارەکانی وەروگرد(بروجرد)، ئەلەشتەر و
نیاوەند (نەهاوەند)ەوە. لە چەند لووتکەیەکی بەرز پێکهاتووە کە بەرزترینیان لووتکەی وەڵاشە و بەرزییەکەی ٣٦٣٠ مەترە.

دەڵێن لەسەردەمی هێرشی عەرەبە موسڵمانەکان دا بۆ شاری نیاوەند، چل منداڵی نۆجوانیان بردە سەر یەکێک لە لووتکەکان و سەریان بڕین؛ بەگوێرەی نەریتی عەرەبەکان ئەم جۆرە کارە دەبوو بە هۆی ئەوە کە بۆ تا هەتایە خەڵکی ئەو شارە سەر بەرز نەکەنەوە و دژایەتییان نەکەن.

چیناوی

 

لە ناوچەی بەهبەهوو (بێهبەهان) کە ناوەندی ئوستانی خووزستانە بە کەسی ترسناک و ناشیرین دەڵێن چیناوی. گوایە لە سەردەمانی کۆن کەسێکی باڵابەرزی چوارشانەی ناشیرین کە وەک خەڵکی چین چاوی بادامی بووە لە ئاوەکانی کەنداوەوە پەیدا دەبێت کە مەردم لایان وابووە لە چینەوە گەیشتووەتە ئەوێ بۆیە ناویان لێناوە چیناوی بە واتای چینییەک کە لە ئاوەوە هاتووەتە دەرێ. لە رووانگەی خەڵکەکەوە روخساری زۆر ناشیرین بووە؛ هەربۆیە تا ئێستایش بە کەسانی ناشیرین و زل و کەتە دەڵێن چیناوی.

شایانی باسە کە نزیک بە تەواوی خەڵکی شاری بەهبەهوو بە لوڕی دەدوێن و گۆیشی تایبەتی خۆیانیان هەیە. لە شاری بەهبەهوو دوو مەزارگەی زۆر کۆن هەیە کە پێیان دەڵێن بەشیر و نەزیر. گوایە دوو لە پێغەمبەرانی جوولەکەن. تا ئێستایش مەردم دەچن بۆ زیارەتیان.

ناوی بەهبەهوو لە واژەی (بەهوو)ی لوڕی وەگیراوە بە واتای کۆشک یا قەسر. پێشتر شارێک لە نزیک ئەم شوێنە هەبوو بەناوی ئەرجان، دووای کاولبوونی ئەرجان کۆمەڵێک کۆشک و بەهووی جوان لەم شوێنە سازکران هەربۆیە دوواتر بە بەهبەهوو ناسرا.

شوان یا چۆپان

شوان، شڤان، شبان، شەبان، چۆپان، چووپان. شۆ + وان یا چۆ +وان. لە کوردی دا ووشەی (شەک)یشمان هەیە کە بێگومان (شە) هەمان (شۆ)یە و پاشگری (ک)ی خراوەتە سەر. ووشەی (چۆ)یش لە ووشەی چۆدار یا چێوداریش دا هەیە. بەو کەسە دەڵێن ک ئاژەڵ دەکڕێت و دەفرۆشێت. (چۆ) بە تەنیاییش بۆ دەنگدانی کەر و ئێستر بەکار دەهێنرێت. لە هەر سێک نموونەدا (چۆ) واتای ئاژەڵ دەدات.

لە زمانی دێرینی سۆمەری دا شۆپ واتە مەڕ. کە ئەمڕۆ لە زمانی ئینگلیسی دا بووە بە (شیپ) و لە ئەڵمانی دا بووەتە (شاف). لەسەر بنەمای سۆمەرییەکە دەکرێت بڵێین (شوان) دەنگی (پی) قووت دراوە و پاشگری (وان)ی خراوەتە سەر؛ هەروەها (چۆپان)یش دەنگی (شە)ی گۆراوە بۆ (چ) و پاشگری (ان)ی خراوەتە سەر.

بە گوێرەی ووشەی کوردییەکان شوان/چۆپان واتە ئاژەڵوان وەک دارەوان، باغەوان، ئاشەوان.

هەروەها چۆدار یا چێودار واتە ئاژەڵدار. هەروەتر رەنگە ووشەی (چێڵ)یش پەیوەندیی بە (چۆ)وە هەبێت و لەوە وەرگیرابێت.

جێگای سەرنجە کە گۆڕانی دەنگی (ش) بۆ (چ) لە نێوان زمان و گۆیشە زاگرۆسی و ئێرانییەکان دا شتێکی ئاساییە؛ بەڵام گۆڕانی (و) بۆ (ڵ) رەنگە زۆر باو نەبێت.

زمانی دەڕڕی

 بڕواننە بێگانەکان کە چەندە بۆ حاڵی خۆیان ژیرن!

فارسیی دەرری لە ناوی فارسیی (دەرەی پەنجشێر)ەوە هاتووە، کەچی کابرای نووسەری فارس دەڵێ (دەرری) واتە (دەربار). بەم مانایە کە ئەم زمانە زمانی دەربار و دەسەڵاتداران بووە. بەڵام وەڵامی ئەم پرسیارەیش ناداتەوە ئایا زمانێک کە زمانی کۆشکی شاهانە و دەسەڵاتداران بێ، چۆن و بۆچی لەسەدا هەشتای دەبێتە عەرەبی و ووشەکانی خۆی لە دەست دەدات؟؟

هەرێمەکانی دەرەی پەنجشێر و دەوروبەری کە دەکەونە باکووری رۆژهەڵاتی کابول، هەمووی فارس نشینە و بەم زمانە دەپەیڤن؛ هەربۆیەش ناوی نراوە فارسیی دەری. ئەم زمانە پێش ئەوەی بگاتە ئێرانی ئەمڕۆ و ناوی لێبنرێت فارسی، لەوێ سەریهەڵداوە؛ و زمانی خێڵەکانی ئەوێ بووە؛ کە هەندێکیان وەک هەزارەکان تەنانەت رەنگ و روخساریشیان دوورە لە رەنگ و روخساری زاگرۆسی و زیاتر لە مەغۆل و ئاسیاییەکانی رۆژهەڵات دەچن.

بەردنیگارەی بێستوون

ئەفسەر و پسپۆری بریتانیایی سێر هێنری راوڵنسن ساڵی ١٨٣٥ و ١٨٤٧ سەردانی ئێران دەکات و بە دژوارییەکی زۆر و بە خستنە مەترسیی ژیانی، کۆپییەک لە نووسراوەکەی کێوی بێستوون هەڵدەگریتەوە. تا ئەو کاتە هیچکەسێک نەیدەزانی ئەم نووسراوەیە بخوێنێتەوە. راوڵنسن کەمێک فارسیی زانیوە. ئەو دووای کۆششێکی زۆر و سوود وەرگرتن لە نووسراوەکانی بابل و پيرسپۆڵس دەتوانێت کۆدەکان بشکێنێت و کلیلی خويندنەوەی نووسراوەکان دەدۆزێتەوە. دڵنیا دەبێت کە ئەوە داریۆس (دارا)ی مەزنی هەخامەنشییە؛ و ئەو نووسراوەیەی بيستوون بە سێ زمانی فارسیی کۆن و بابلی و ئیلامی نووسراوە. ئەم کارە دوو ساڵی خایاند. بەڵام پيشتریش کەسانی وەک گیۆرگ فريدریک گرۆتفەندی ئەڵمانی و ئەنتوان ژان سانت مارتینی فرانسەیی کاری خويندنەوەی بەردەنووس ديرینەکانیان کردبوو و کلیلەکانیان دۆزیبوویەوە.

مەبەست لە نووسینی ئەم کورتە بابەتە تە ئەمەیە ئایا بۆچی ئەڵمانی و فرانسەیی و بریتانیایی لە ووڵاتی ئێمەدا دەتوانن زمانی هەزاران ساڵەی کۆنی ئێمە بدۆزنەوە و بیخوێننەوە لێی تێبگەن، بەڵام ئێمە ناتوانین ئەو نووسراوانە کە بە زمانی خۆمانن بخوێنینەوە؟

مەبەستی دووەمیشم ئەمە بوو کە بڵێم سەدان بەردەنووس و پارچەی بەنرخی نووسراوی ئیلامی لە ئێران و ووڵاتانی خۆراوادا لە مۆزەخانەکاندا هەمارکراون، ئەدی بۆچی دەڵێن هیچکەس ناتوانێت ئیلامی بخوێنیتەوە و لێی تێبگات؟؟ بۆچی ئەمەی بێستوون کە باسی داریوس دەکات، بە زمانی ئیلامییە و دەخوێنرێتەوە، بەڵام ئەو سەدان نووسراوەیەی تر ناخوێنرێنەوە؟؟

کۆکا

 کۆکا یا کۆکە یا کووکا جۆرێک خەپلەی نانە بە قەبارەی بچووک بۆ منداڵان دروست دەکرا. لە بیرمە کە منداڵ بووم جۆرێک بیسکویتی ئەستوور هەبوو کەمێک نەرم بوو وەک کولێرە، پێمان دەگوت کۆکە. هەروەها، بە زمانی منداڵان بە کولیچە و کێک و ئەمانە دەگوترێت ( ککە). هەروەتر، بە بیسکویتمان دەگوت (غوڕابی). چێشتێکیشمان هەیە بە ناوی (کووکی) کە لە ئارد و هێلکە و پونگە دروست دەکرێت؛ کە هەمان ووشەی (کووکی) لە ئینگلیسی دا هەیە بە جۆرێک غوڕابیی ئەستوور دەگوترێت.

ئەم ووشەی (کۆکا)یە هاوڕیشەیە لەگەڵ (کاکا)ی نۆروێژی کە (کەیک)ی ئینگلیسی لێ وەرگیراوە؛ و هەروەها ریشەی لە ئەڵمانی و هۆڵەندی دا هەیە. پێدەچێت (کووک)ی ئینگلیسیش کە واتای (پێژان) دەدات هەر هاوڕیشەی ئەمە بێت؛ کە لە (کۆکویر)ی لاتین وەرگیراوە.

سەگوەند

سەگوەند ناوی خێڵێک یا باشتر بڵێین هۆزيکی لوڕە. ئەنسکلۆپیدیای ئیرانیکا و عەلی ئەکبەری دێھخودا دەڵێن ئێڵێکی کوردە. کەیهانی فەرهەنگی دەڵێ ئێڵیکی لەکە و ئەدمۆندز دەڵێ ئێڵێکی لوڕە. شوێنی نیشتەجێ بوونیان دەکەوێتە باشووری ئوستانی کرماشان، ناوەڕاستی ئوستانی لوڕستان و باکووری ئوستانی خووزستان. سەگوەندەکان بە سیاسی و جەنگاوەری و سوارچاکی بەناوبانگن. ئەوان بە شێوەزاری باجەڵانی دەپەیڤن.

لە زووانی لوڕیدا دەڵێن (سیوەن\ سەیوەن)؛ بەڵام لە سەرچاوە فارسییەکان دا کە مێژووەکەیان زۆریش کۆن نییە، بە (سەگوەند) یا (سەکوەند) نووسراوە. بە دڵنیاییەوە فارسییەکە هەڵەیە، چونکە زۆر واژەی ترمان لە لوڕی و سۆرانی و لەکی دا هەیە کە لە دەربڕینە فارسییەکەیاندا دەنگی (گ)یان بۆ زیاد دەکرێت. بۆ وێنە واژەی (سەگ) بنەڕەتە لوڕییەکەی بریتییە لە (سە) بەڵام لە فارسیدا بووە بە (سەگ). تەنانەت لە کورمانجی و سۆرانیش دا وێڕای (سەگ)، (سە)یش بەکاردەهێنرێت.

لە هەندێک هاوڕێی لوڕم بیست کە گوایە (سەگوەند) لە ناوی کۆنی گەلی (سەکا)ییەوە هاتووە؛ بەڵام باوەڕم بەمە نییە؛ و ریشە و رەچەڵەکی ناوەکە ووشە لوڕییەکەیە نەک سەگوەند و سەکوەندی فارسی؛ بۆیە باوەڕ ناکەم پەیوەندییەک لە نێوان سەیوەن و سەکا دا هەبێ.

ئەم ئێڵە یەکێک بوون لەو ئێڵانەی پشتگیریی کەریمخانی زەندیان کرد و چوونە شیراز، کاتێک کە کەریمخان شیرازی کردە پایتەختی ئیران. لە دووای رووخانی دەسەڵاتی کەریمخان، شیرازیان بەجێ هێشت و گەڕانەوە ناوچەکانی خۆیان.

شایانی باسە کە جگە لە ناوی ئێڵی سەگوەند چەند ئێڵ و هۆزی تریش ناوی هاوشێوەی ئەمەیان هەیە وەک چەقەڵوەند، قەڵاوەند، جیجەوەند و تاد.. زۆر کەس ئەمانە دەکەنە بەڵگە بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە مەبەست لە سەگوەند، ووشەی سەگە؛ هەروەک چۆن مەبەست لە چەقەڵوەند، قەڵاوەند و جیجەوەندیش چەقەڵ و قاڵاو و جووجەڵەیە.

وێنە: کۆمەڵێک مەزنەپیاوی هۆزی سەگوەند\سەیوەن. رێکەوتەکەی نادیارە