Saturday, September 14, 2024

نکاتی پیرامون بازسازی و نوسازی زبان فارسی


زبان بهترین و راحت ترین وسیلە ارتباطی بین انسانها است.  یکی از مهمترین امتیازاتی کە انسان دارد و دیگر جانوران ندارند زبان است. بهمین دلیل بە حیوانات گفتە میشود “زبان بستە”لکن انسان زبان بستە نیست بلکە همانگونە کە دست و پاهایش و دندانهایش را بکار میگیرد، زبانش را نیز بکار میگیرد؛ نە فقط برای خوردن، بلکە برای برقراری ارتباطات و رساندن ایدەها و نظراتش بە دیگران.  مهمترین دلیل پیشرفت انسان روی این زمین و جهان همین امکان تکلم و سخنوری است؛ کە بجز انسان هیچ موجود زندەای از آن برخوردار نیست.   بر اساس مصادر و منابع تاریخی و ادبی، زبان فارسی کە یکی از معدود زبانهای جهان است گذشتەای طولانی دارد، در طول  عمر خویش با تغییرات بسیاری مواجە شدەاست.  بخصوص بعد گرویدن ملت فارس بە دین اسلام و رسمیت پیدا کردن زبان عربی همچون زبان دینی و مدیریت مملکت، دهها و شاید گفت صدها هزار واژە عربی از این طریق وارد زبان فارسی شدەاست.  البتە این احتمال نیز وجود دارد کە قبل از اسلام نیز بدلیل همجواری رابطە بین این دو قوم بودە باشد و واژەهائی بین این دو قوم رد و بدل شدە باشد.  بعد از اسلام، حملە مغولها بە خاور میانە و همچنین حملە وسیع ترکها از آسیای میانە بە سوی غرب آسیا، هرکدام بە نوبە خود تاثیر مخربی بر زبان فارسی داشتەاند.


اکنون بعد از قریب بە یک قرن از تشکیل دولت ـ ملت فارس کە همان (ایران) است، علیرغم آنکە در دوران سلطنتی و در دوران جمهوری اسلامی همە امکانات دولت و سرمایە عظیمی برای پیشرفت زبان فارسی بکار گرفتە شدە است، اما هنوز بیش از ٦٠ درصد واژەهای این زبان عربی است.  اصلا از نظر یک فارس زبان معمولی، بهترین فارسی دان کسی است کە بیشترین واژەهای عربی را هنگام گفتگو و سخنرانی بکار می برد.  زبان عربی تا حدی بر زبان فارسی تاثیر گذاشتە است کە حتی روش جملەبندی و ساختار جملە را نیز بسوی عربی تغییر دادە است؛ همین موضوع باعث شدە است تا تفاوت بین جملە بندی کوردی با جملەبندی فارسی نمایان تر شود. 


این یک واقعیت است کە کوردی نیز از واژەها و عبارات عربی استفادە میکند؛ و هزاران واژە عربی الاصل در زبان کوردی وجود دارد اما در کنار همین واژەهای عربی معادل کوردی هم هست و بطور روزمرە از آنان استفادە می شود.  تاثیرات و نفوذ زبان عربی بر زبان فارسی تا حدی است کە یک فارس زبان هنگامیکە  یک نام فارسی را بە صیغەی جمع بیان میکند بطور ناخوآگاه آن واژە فارسی را بە شیوە عربی جمعبندی میکند؛ برای مثال بجای استادها می گوید اساتید در حالیکە استاد عربی نیست، بجای دستورها ،می گوید دساتیر، یا بجای دفترها می گوید دفاتر و الخ... یا هنگام شمارش نقاط بجای یکم، دوم، سوم و.. می گوید اولا، ثانیا، ثالثا، رابعا..


در چنین وضعیتی انتظار می رود کە افراد از یک طرف، و دولت و ادارات و تشکلهای فرهنگی از طرف دیگر سعی کنند راه حلی برای نجات زبان فارسی پیدا کنند. و البتە کوششهای بسیاری صورت گرفتە است.  در این دوران شبکەهای اجتماعی نیز هموطنان فارس زبان چە در داخل ایران چە در ممالک خارجە آنانیکە اهل زبان و فرهنگ هستند تلاشهای زیادی از این طریق انجام دادەاند.  رادیو، تلویزیون و سایر رسانەها نیز هر کدام سعی کردە است در این راستا نقشی داشتە باشد.  اما هنوز راهی دراز و طولانی در پیش دارند کە انتهای آن قابل رؤیت نیست.  دلیلش این است کە اولا: زبان فارسی بخاطر اینکە واژگان بسیاری را از دست دادەاست توانائی و امکانیات ساخت این همە واژەها را ندارد.  دوم اینکە بدلیل تغییراتی کە تحت تاثیر زبان عربی در ساختار جملەبندی فارسی بوجود آمدە است، اکثریت اشخاصی کە در این مورد دارند تلاش میکنند، سعی می کنند واژەهای جایگزین را بر اساس همان واژەهای عربی و همان ساختار جملەبندی عربی بسازند.  این یک اشتباه است کە تاثیرات مخرب آن در آیندە بهتر عیان خواهد شد.  نوسازی و بازسازی زبان فارسی بر اساس زبانی موفق خواهد شد کە با فارسی هم ریشە باشد و همزمان یک زبان متین و استخواندار باشد.


بنظر بندە راحت ترین و بهترین راه حل برای بازسازی زبان فارسی، اخراج واژەهای عربی و جایگزینی آنان، با استفادە از زبان کوردی است.  استفادە از زبان کوردی نە بە این معنا کە جای خالی هر واژە عربی را با یک واژە کوردی پر کرد؛ نە، بلکە دولت ایران علنا زبان کوردی را زبان رسمی کشور اعلام کند.  در رسانەهای ملی این کشور و در کنار زبان فارسی از کوردی استفادە بعمل آید.   در کوردستان این تجربە موفق گردیدەاست؛ هنگامیکە سال ١٩٩٢ رادیۆ آمریکا و بعدا تلویزیون مید تی وی بە هر دو گویش سۆرانی و کورمانجی برنامەیشان را شروع کردند.  برای نمونە بعضی اوقات یک خبر بە سۆرانی پخش می شد، سپس دنبالە آنرا بە کورمانجی پخش میکردند.  ابتدا کمی ناخوشآیند بود برای شنوندەگان کورد اما رفتە رفتە عادت کردند، و گوش دادن بە هردو قسمت برای آنان عادی شد.  آن برزخی کە چهل سال قبل بین سورانی و کورمانجی بود الان از بین رفتە است.  آخە فرق بین کوردی و فارسی زیاد نیست؛ اگر واژەهای عربی از آن خارج شوند.


لازم بذکر است کە رسمیت دادن بە زبان کوردی در سطح ایران فقط بە زبان فارسی کمک نمی کند، بلکە از ناحیە اجتماعی، سیاسی و مدیریتی نیز ایران را بە یک دولت دموکراتیک و آزاد تبدیل خواهد کرد.  دولتی کە همە اقوام، مذاهب و ادیان با هر عقایدی کە دارند میتوانند در آن و کنار همدیگر زندگی کنند.

شووتی

 

لە ئێران کار و پیشەی خەڵکی بووەتە هاوردە و  هەناردەی ناقانوونی و لەم رێگایەیشدا رۆژانە چەندان کەس دەگیرێن، بریندار دەبن یا دەکوژرێن.  لە ناوچە سنوورییەکانی بەلووچستان سووتەمەنی بە کۆڵ ئاودیوی پاکستان دەکرێت. لە ئوستانە سنوورییەکانی ورمێ، سنە و کرماشان کەلوپەلی جیاواز بە کۆڵ هاوردەی رۆژهەڵات دەکرێت. لە ئوستانەکانی تریش وەک بووشێر، لوڕستان، خووزستان، کۆگلۆ وبۆیرەمەد و فارس و.. ئەو شتومەکانەی بە قاچاخ هاوردە کراون ، بە ناقانوونی دەگوازرێنەوە بۆ شارە دوورەکان و بەتایبەتی بەرەو تاران. ئەوانەی ئەم کارە دەکەن تڕومبێلی تیژڕەو بەکاردێنن و ئەگەر ناچار بن بازگەکانیش دەبەزێنن و ناوەستن. بەم کەسانە و ترۆمبێلەکانیان دەڵێن شووتی. ئەمانە بە خێرایی سەروو ١٨٠ کیلۆمەتر لە ساتێکدا ترومبێل داژۆن. لەم ساڵانەی دوواییدا ئەم دیاردەیە گوازراوەتەوە بۆ سنوورەکانی ئەفغانستان و ئازەربایجانیش.  دوای هاتنە سەر کاری تاڵەبان کە خەڵکێکی زۆر لە ئەفغانستان رایانکرد و هێشتایش بەردەوام ئەوێ بەجێ دەهێڵن، لە رێگەی ئەم شووتیانەوە دەگوازرێنەوە بۆ شارە جیاوازەکانی ئێران.

عەبدولمەجید ئەرفەعی


دۆم بێ و کڵاش بۆ کوڕی خۆی بکا.

عەبدولمەجید ئەرفەعی ئیلامیزانی ناسراوی ئێرانی. 

ساڵی ١٩٣٩ لە ئاوایی گەنوو یا ئەبووگەرمەی گەنوو سەر بە بەندەرعەباس لەدا بووە.   باوکی بە رەچەڵەک خەڵکی شارۆچکەی ئەوەز بووە لە باشووری ئوستانی فارس.  خەڵکی ئەوەز موسڵمانی سوننین.  

عەبدولمەجید پاشان وێڕای بنەماڵەکەی دەگوازنەوە بۆ تاران و لەوێ درێژە بە خوێندن دەدات. لەتەک نووسراوەکانی ئیبراهیم پوورداوود ئاشنا دەبێت.  هاوکات فێری خوێندنەوەی ئەلفبێی کۆنی فارسی دەبێت.  پاشان زوانی پەهلەوی لە رێگەی خوێندنەوەی کارنامەی ئەردەشێری بابەکانەوە فێردەبێت. 

هەروەها زمانی ئاڤێستایی لە رێگەی پوورداوودەوە فێردەبێت. پاشان بۆ خوێندن دەچێتە ئەمریکا. لەوێ هەشت ساڵ خەریکی فێربوونی زوانەکانی ئیلامی و ئەکەدی دەبێت و  دوکتۆرا وەردەگرێت.  سەدان  نووسراوەی سەر تاتە گڵینەی پەیوەندیدار بە داریووشی هەخامەنیشیی خوێندووەتەوە و وەرگێراوە.   یەکەم کەس بووە کە لوولەکە نووسراوەکەی کۆرشی خوێندووەتەوە و وەریگێڕاوە.

ووریا



زۆر بیرم لەم واژەیە کردووەتەوە بەم ئاکامە گەیشتووم کە بنەچە و بناخەکەی بریتیە لە هیر یا هۊر، هویری کوردیی خوارین؛ کە لە سۆرانی و کورمانجی دا دەبێتە بیر.   ووریا واتە بیریا یا کەسێک کە خاوەنی هۊر یا بیرە.

قەفەز


ئەم واژەیە لە عەرەبی و فارسی دا وەک (قفص) دەنووسرێت.  لە کوردی دا قەوەز و قەپەز و قەفەسیشی پێ دەگوترێت. 

بنەچەی ئەم ووشەیە بریتییە لە (کۆز) کە ژوورێکی کاتییە بە چیخ دروس دەکرێت بۆ بەرخ و کارژۆڵە تا لە دایکیان هاوێر بکرێن.   واتە کۆز گۆڕانی بەسەردا هێنراوە و بووە بە کەوەز و قەوەز و قەفەز و سەرەنجام وەک (قفص) بووەتە موڵکی عەرەب.

بووسەلامە


بوونەوەرێکی ئەفسانەیی نێو دەریایە.  نیوەی لەشی ماسییە و نیوەکەی تریشی لە دڕندە دەچێت. خەڵکی شاری بووشێر لایان وایە کە بووسەلامە هەمیشە بە دووای ئازاترین ماسیگردا دەگەڕێت تا پەلکێشی بنی دەریای بکات و بیخنکێنێت.  دەڵێن هەر منداڵێک بە تەنیا لە کەناراوەکان بێت، بووسەلامە دەیگرێت و رایدەکیشێتە نێو دەریا و دەیخنکێنێت.   هەروەها دەڵێن شەوەکی زوو کاتێک کە ماسیگرەکان ئامادەکاری دەکەن بۆ کەوتنە رێگە بەرەو قووڵایی دەریا بۆ راوی ماسی، بووسەلامە دەچێت لەلای پێشەوەی بەلەمەکە دادەنیشێت تا خاوەنەکەی بێتە لای.  کە هەست دەکات کابرا لە نزیک بەلەمەکەیە خۆی دەخاتە نێو ئاوەکە و کابرایش وادەزانێت کە هاوڕێیەکی خۆیەتی بەم شەوە کەوتە نێو دەریاوە، بەفریایەوە دەچێت کە رزگاری بکات؛ بەڵام بووسەلامە دەیگرێت و رایدەکێشێتە نێو دەریا و دەیخنکێنێت.  


هەروەها دەریاوانەکانی ئەم ناوچەیە لە سەر ئەو باوەڕەن کە بووسەلامە دێوێکی دڕندەیە و شەوانە لە دەریادا پەلاماری کەشتی و بەلەمەکان دەدات و سەرنشین و مەلەوانەکان دەگرێت و گۆشت و خوێنیان دەخوات.

ئانشرتۆ


بە بڕوای زۆرێک لە دانیشتووانی لێوارەکانی کەنداوی فارس بوونەوەرێکی ئەفسانەیی لە دەریادا هەیە بە ناوی ئانشرتۆ.  شێوەی لە مرۆڤ دەچێت بەڵام لە ژێر شەپکەشانەکانیدا دوو باڵی هەیە لە شێوەی پەڕی ماسی کە دەتوانێت بۆ مەلەکردن لە دەریادا بەکاریان بهێنێت.  دەڵێن جارێکیان کۆمەڵێک راوچی کە لە دەریادا دەبن بۆ راوی ماسی دەگەنە دورگەیەک تەماشا دەکەن ژمارەیەکی زۆری ئانشرتۆ لەوێ خەریکی پشوودان و سانەوەن.  پەلاماریان دەدەن و هەموویان دەسگیر دەکەن و لەگەڵ خۆیان دەیانهێننە نێو کەشتی و کاتێک بەڕێدەکەون بەرەو ماڵ، ئانشرتۆکان یەک بە یەک خۆیان فڕێدەدەنە نێو دەریا و دەڕۆن؛ تەنیا دانەیەکیان دەمێنێتەوە کە ئەویش لە ژێرخانی کەشتیەکەدا گیری کردبوو نەیدەتوانی بچێتە دەرەوە.  ئەویان کچ دەبێت؛ هەر بۆیە ناخودای کەشتی دەیکاتە هاوسەری خۆی و چەند منداڵی لێی دەبێت بەڵام هێشتا پێوەند بە قاچەکانییەوە دەبێت و ناوێرێت ئازادی بکات چونکە دەزانێت رادەکات.  رۆژێکیان منداڵەکانی پێوەندەکە لە قاچی دایکیان دادەماڵن و ئەویش بە پڕتاو رادەکات و دەگەڕێتەوە نێو دەریا.

چووچ

چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە.  سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت.  بەڵام...