ئادەم

زۆرینە بڕوا دەکەن کە ئەم ناوە واژەیەکی زمانە سامییەکانە؛ بەڵام بە دڵنیاییەوە ئارەوی نییە هەرچەندە سەرچاوە ئیسلامییەکان دەڵێن لە (ادیم الارض)ەوە هاتووە. لە عیبریدا ئەدم، ئەدەم، ئەدەمە واتە خاک، زەوی. لە ئەکەدیدا ئادەموو یانی خوێن. لە زووانی کەنعانیدا ئادەم یانی مرۆڤ. لە سانسکریتدا ئەدەم یانی رامکردن و جڵەوکردن لە ئاڤێستادا ئایودامەن یا ئەیودامەن هەیە بە واتای یەکەم ئافرێنراو؛ گوایە پەیوەندیی هەیە بە ناوی ئادەمەوە..

من لام وایە ئادەم لە ووشەی ئاد بە واتای ئەو یا ئادا/ئاڏای کوردییەوە وەگیراوە بە مانای دایک یا داپیر؛ و پاشوەندی (م)ی وەرگرتووە. لێرەدا ئادەمی پیاو وەک رێز پلەی بەرزی لە ئاستی دایکدا پێدراوە. پێدەچێ واژەکە زۆر زۆر کۆن بێت و ئەو سەردەمە هاتبێتە کایەوە کە ژن پێگەی بەرەو لاوازی چووە و پیاو بەسەریدا زاڵ بووە وەک سەردەمی سومەری

پاشوەندی (م) لە زۆر واژەی تری کوردیدا هەیە بۆ وێنە.

قەڵەم، ئارەوی نییە بریتییە لە کەل +ەم. خزم بریتییە لە خێز +م. مەردم بریتییە لە مێرد/مەرد + م. گەرم بریتییە لە گڕ +م و تاد..

قەڵەم

 

واژەی قەڵەم لە بنەرێتدا عەرەبی نییە و بە گۆڕینی پیتی (ک) بۆ (ق) عەرەبێندراوە. لە زمانی سانسکریت دا واژەی (کەلەمە) هەیە بە مانای قەدی گیا یا قامیش. لە زووانی کوردیدا واژەی (کەل)مان هەیە بە مانای پارچە چڵ و پەلی دار و دەوەن. هەندێ جار وەک (کەڵ)یش بێژە دەکرێت. رەنگە (لک) و (کەل) هەڵگەڕاوەی یەکتری بن؛ جا کامەیان کۆنترە ئەمە بابەتێکی ترە. کەل وەک زۆر ووشەی تر پاشوەندی (م یا ەم)ی وەرگرتووە و بووە بە (کەلەم). پاشان ووشەکە چووەتە نێو زمانەکانی ترەوە و بووە بە (قەلەم).

شڕواڵ

 

شڕواڵ، شەڕواڵ، سرواڵ، سربال، شلوار، شاڵوار، شەڵوار، شەواڵ، شواڵ..

ریشە و بنەچەکەی بریتییە لە (شاڵ). (شاڵ) لە کوردی دا زۆر واتای هەیە. بۆ وێنە، پشتێن، سەرپۆش، قوماشی مەرەز، پشتێنی سەیید، چۆغە، قوماش بە گشتی و.. (وار) پاشوەندە، لە دەیان ووشەدا هەمانە وەک نوشتەوار، زیندەوار، گردەوار، دەستەوار و .. بە گشتی شاڵوار واتە شتێک لەشێوەی شاڵ یا دروستکراو لە شاڵ.

شاڵ+وار چووەتە نێو زمانەکانی فارسی، تورکی و عارەبییەوە و بە گوێرەی زمان و شێوەزارە جیاوازەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە و لە بیچمی جیاجیادا خۆی دیتووەتەوە. تەنانەت لە هەندێک بارودۆخ دا ئاڵوگۆڕ بەسەر واتاکەیشی دا هاتووە.

قاویتی لوڕی

 هاوڕێم مامۆستا عەلی کوردعەلیوەند بەم جۆرە باسی دروسکردنی کرد.

قەزوانی وورد و ناسک لەبەر خۆر ووشک دەکرێتەوە و پاشان لەسەر ساج بۆدەدرێت و وورد وورد بە جۆنی دەهاڕدرێت. دووایی گەنم دەکرێتە نێو شیرەوە و پاش خووسان و نەرمبوونی، لەبەر خۆر ووشک دەکرێتەوە کە پێیدەڵێن گەنمەشیر. پاشان بۆدەدرێت و لە بە جۆنی وورد دەکرێت. ئینجا هەرکام لە قەزوان و گەنمەشیرەکە تێکەڵ دەکرێن؛ زافەران و گوڵاو و تەنانەت لە هەندێ ناوچە زەردەچێوەیشی تێدەکرێت و دۆشاویان لێدەدرێت و بە دەس هەڵدەشێلدرێن تا جوان یەکدەگرن. لە دووا هەنگاودا سەلک سەلک دەکرێت و ئامادە دەبێت بۆ خواردن.

کول

کول لەم ووشانەی خوارەوەدا واتە ئێش و ژان. 

کول و کەسەر، کول و کۆڤان، کولەمەرگی، دەرد و کول، دەم کولی، کولانەوە، کولاندنەوە.  

رەنگە کول لەگەڵ گل دا هاوڕیشە بێت کە ئەمیش مانای ئێش و ژانە.

دۆزرانەوەی بۆمبێکی تەمەن ٦٠ ساڵی

دوێنێ رەسانەگەلی ئێرانی ڤیدیۆیەکیان بڵاو کردەوە کە لە کاتی هەڵکەندنی هێڵی لوولەی گاز  لە ئوستانی فارس بۆمبێکیان دۆزیوەتەوە کە هی شەڕی ساڵی ١٣٤٢ (١٩٦٣) و نەتەقیوە.  لە گۆر نووچەگەهانی ئیرنا،  بۆمبەکە لە ئاوایی ئەمیر ئەییوب رۆستەم و لە قووڵایی یەک مەتردا دۆزراوەتەوە؛ و هەرێنە ئەمڕۆکە تیمێکی تایبەتی پووچەڵکردنەوەی بۆمب بچنە شوێنەکە و پووچەڵی بکەنەوە. 

شایانی باسە کە ساڵی ١٣٤٢ (١٩٦٣)  حەمەڕەزا شای گۆڕکراو لە سەروبەندی چاکسازیی زەویوزاردا و لەو کاتەدا کە دەیوست چەک لە هۆزەکان دابماڵێت رووبەڕووی بەرخۆدان و بەرهەڵستیەکی بەبڕشت بوویەوە لە ناوچەکانی فارس و بۆیرەمەد.  ئەمەیش وای کرد کە زۆر بێبەزەییانە هێرشێکی هەمەلایەنە و بە هەموو جۆرە چەکێک بکاتە سەر جەماوەری ئەو ناوچانە؛ و کوشتارێکی زۆری بێبەزەییانە بکات. کە دوواتر لە مێژووی تازەی ئەم وەڵاتەدا بە (شەڕی گوجستان) ناسرا.

چاپ

تەمەنی واژەی چاپ رەنگە ٧٠٠ تا ١٠٠٠ ساڵ بێت.  لە گۆر سەرچاوەکان، ساڵی ١٢٩٥ی زایینی ئێلخانی مەغۆل گیخاتو خان کە فەرمانڕەوای ئێران بوو، بە چاولێکەری لە کوبلای خانی مەغۆل کە ئەویش فەڕمانڕەوای چین بوو، پارەی کاغەزی دروست کرد.  نزیکەی بیست ساڵێک پێشتر کوبلای خان پارەیەکی لە چین دروست کردبوو بە ناوی (چاو) کە زۆر بە باشی کاروبارە دارایی و بازاڕوانییەکانی ئەوێی راییکردبوو.  گیخاتوو خانیش لاسای ئەوی ئەوی کردەوە و لە شاری تەورێز بنکەیەکی بۆ دروس کردنی چاو دامەزراند کە ناوی لێنرا چاوخانە.  چاو پارچەیەکی کاغەزی یا چەرمی بوو لە دیوێکی ناوی گیخاتووخانی لەسەر نووسرا بوو، هەروەها دەستەواژەی (لا الە الا اللە، و محمد رسول اللە(ی بە زمانی چینی لەسەر نووسراوبوو.   لە دیوەکەی تری نووسرابوو بە فەرمانی شای جیهان ساڵی ٦٩٣ ئەم چاوە رەوایەتی پێدراوە و هەرکەس ساختەکاریی تێدا بکات بە ماڵ و منداڵەوە سزا دەدرێت و هەموو داراییەکەی لێدەسەنرێت. گوایە ووشەی چاپ و چاپخانە لە چاو و چاوخانەوە لەوساوە دروست بوون.

 

لە گۆر چەند سەرچاوەیەکی تر پێش ئەم سەردەمەیش ووشەی چاپ هەبووە و شان بە شانی ووشەی تەبع (طبع)ی عەرەبی بەکارهێنراوە.  لە بنەڕەتدا لە واژەی (چەهاپ، چەهاپا، چەهاپەخانە، چەهاپاتی، چەهاپتا)ی هیندییەوە وەرگیراوە.  ئەو نووسەر و گەڕیدە ئێرانییانەی پەرتووک و بڵاڤۆکی چاپکراوی میسر و عوسمانییان دیتبوو بەم کارەیان دەگوت تەبع؛ بەڵام ئەوانەی لە هیندوستان دیتبوویان، پێیان دەگوت چاپ.  چونکە هەر کام لە میسر و عوسمانی و هیندوستان پێش ئێران پەرتووکیان تێدا چاپ دەکرا.  چاپ لە زمانی هیندی دا بە مۆر یا مۆرکردن دەڵێن.  زۆر پێش ئەو سەردەمانە لە هیندوستان قوماشیان بە قاڵبی لە چێو هەڵکەنراو مۆر دەکرد و بە رەنگی جیاجیا دەیانڕازاندەوە؛ بەم کارەیان دەگوت(چەهاپانیا( یا (چەهاپارە).  ئەم کارە هاوشێوەی دروسکردنی پارە بوو.  ئیتر ئەم ووشەیە بە کەمێک گۆڕان لە واتا و بێژەکردن دا بووە بە چاپی ئێستامان.