دورگەکانی کەناری هەفت دورگەی بچووکن لە ئۆقیانووسی ئەتڵانتیک دا کە دەکەونە ٨٠ مایلی خۆراوای بیابانی گەورە و سەر بە وڵاتی ئیسپانیان. کەش و هەوای ئەم دورگانە مامناوەندییە و تێکڕای پلەی گەرمای ساڵانەی لە نێوان ١٣ تا ٢٩ پلەی سەدی دایە. خاکەکەی لە ئاستی دەریاوە دەسپێدەکات تا دەگاتە لووتکەی کێوی (تەیدی) کە ٣٧١٨ مەتر بەرزە. ناوی هەفت دورگەکان لە گەورەوە بۆ بچووک بریتییە لە: تەنەریف، فوێرتوڤێنتوورا، گران کاناریا، لانزارۆت، لا پاڵما، لا گۆمێرا و ئێل هیرۆ و بچووکترینیشیان لا گراسیۆسا. ئەم دورگانە لە سەدەی ١٦ ەوە بە ترێ و شەراب ناوبانگیان دەرکردووە. ویلیام شەیکسپیەر، جۆرج واشنگتن، تۆماس جیفرسن و زۆر لە کەسانی بەناوبانگی جیهان ناوی ئەم شەرابەیان بردووە. لە سەردەمەیش دا هەم شەرابەکەی و هەم مێوەکەی یا باشتر بڵێین شێوازی روواندنی مێوەکە ناوبانگی جیهانییان هەیە.
زۆر جار لە لاپەڕە و ماڵپەڕە کوردییەکان دا وێنەکانی ئەم شێوازە روواندنەی مێو بڵاودەکرێنەوە کە هیچ زانیارییەکی دروستیان لەگەڵدا نانووسرێت. ئەوانەی وێنەکان بڵاودەکەنەوە هەم خۆیان لە کاکڵی بابەتەکە نەگەیشتوون و هەم بەردەنگیش چەواشە دەکەن؛ وای تێدەگەیەنن کە ئەم ناوچەیە وشک و بێ ئاوە و تەنیا کەندنی چاڵەکە دەبێتە هۆی ئەوە کە مێوەکە لەو شوێنە بڕوێت. واتە نازانن کە نهێنیی پەیدابوونی ئاو و نمناکی هەبوونی خۆڵەمێش و گووراسنە گڕکانییەکەیە نەک خودی چاڵەکە. چاڵەکە بۆ ئەوە کەندراوە تا مێوەکە رەگ و ریشەی لە خاک دا بنێژرێت.
لە یەکەمی مانگی سێپتەمبەری ساڵی ١٧٣٠ گڕکانێک لەم دورگانە بووە هۆی کاولکردنی ٢٠ ئاوایی و ماوەی شەش ساڵ درێژەی کێشا. ئەم گڕکانە سێ یەکی دورگەکانی گرتەوە و چینێکی گووراسن و خۆڵەمێشی گڕکانی بە ئەستووریی دوو تا سێ مەتر دورگەکەی داپۆشی.
ساڵانێکی خایاند تا وەرزێرەکان بۆیان دەرکەوت کە ئەو خۆڵەمێشە گڕکانییە بەهرەیەکە بۆ روواندنی مێو. ئەم خۆڵەمێشە کە وەک چینێک خاکەکەی داپۆشیوە لە بەرەبەیانان دا بە هۆی کاریگەریی پلەی گەرما و رێژەی شێ لە هەوا دا نمناک دەبێت و دلۆپەگەلی ئاو دروست دەکات. هەربۆیە وەرزێرەکان دەستیان کرد بە کەندنی چاڵگەلی فراوان و بە قووڵایی دوو تا سێ مەتر؛ واتە چاڵەکان ئەوەند قووڵ دەکەن تا دەگاتە خاک؛ و لە نێو هەر چاڵێک دا نەمامێکی مێو یا هەر درەختێکی بەردار دەڕوێنن کە بەبێ ئاودان، خۆیان لە نمناکیی خۆڵەمێشەکەی دەوروبەریانەوە ئاو وەردەگرن.
لەبەرئەوەی ناوچەکە بە زۆری ئەو بایە کە ناسراوە بە بای بازرگانی دەیگرێتەوە، وەرزێرەکان لە هەندێک شوێن دا لە دەوری هەر درەختێک پاردەیەکی بەردین بەشێوەی کەوانەیی هەڵدەچنن تا کاریگەریی بایەکە لەسەر درەختەکە کەم بکەنەوە.
سەرچاوە
فۆربس
ئەمباسادۆر کرووزڵاین
Çallkarîy mêw le durgekanî Kenarî
Durgekanî Kenarî heft durgey biçûkin le Oqiyanûsî Etllantîk da ke dekewne 80 maylî xoraway Biyabanî Gewre û ser be wllatî Îspaniyan. Keş û heway em durgane mamnawendîye û têkrray piley germay sallaney le nêwan 13 ta 29 piley sedî daye. Xakekey le astî deryawe despêdekat ta degate lûtkey kêwî (Teydî) ke 3718 metir berze. Nawî heft durgekan le gewrewe bo biçûk brîtîye le: Tenerîf, Fwêrtuvêntûra, Giran Kenariya, Lanzarot, La Pallma, La Gomêra û Êl Hîro û biçûktirînîşiyan La Grasiyosa. Em durgane le sedeyi 16 ewe be tirê û şerab nawbangiyan derkrduwe. Wîliyam Şeykispiyer, Corc Waşngtin, Tomas Cîfirson û zor le kesanî benawbangî cîhan nawî em şerabeyan birduwe. Lem serdemeyş da hem şerabekey û hem mêwekey ya başitir billêyin şêwazî ruwandinî mêweke nawbangî cîhanîyan heye.
Zor car le laperre û mallperre kurdîyekan da wênekanî em şêwaze ruwandiney mêw billaw dekrênewe ke hîç zaniyarîyekî drustiyan legellda nanûsirêt. Ewaney wênekan billaw dekenewe hem xoyan le kakillî babeteke negeyşitûn û hem berdengîş çewaşe deken; way têdegeyenin ke em nawçeye wişk û bê awe û teniya kendinî çalleke debête hoy ewe ke mêweke lew şwêne birrwêt. Wate nazanin ke nihênîy peydabûnî aw û nimnakî hebûnî xollemêş û gûrasine grrkanîyekeye nek xudî çalleke. Çalleke bo ewe kendrawe ta mêweke reg û rîşey le xak da binêjrêt.
Le yekemî mangî Sêptemberî sallî 1730 girrkanêk lem durgane buwe hoy kawilkrdinî 20 awayî û mawey şeş sall drêjey kêşa. Em girrkane sê yekî durgekanî grtewe û çînêkî gûrasin û xollemêşî grrkanî be estûrîy dû ta sê metir durgekey dapoşî.
Sallanêkî xayand ta werzêrekan boyan derkewt ke ew xollemêşe girrkanîye behreyeke bo ruwandinî mêw. Em xollemêşe ke wek çînêk xakekey dapoşîwe le berebeyanan da be hoy karîgerîy piley germa û rêjey şê le hewa da niminak debêt û dilopegelî aw drust dekat. Herboye werzêrekan destiyan kird be kendinî çallgelî firawan û be qûllayî dû ta sê metir; wate çallekan ewende qûll deken ta degate xak; û le nêw her çallêk da nemamêkî mêw ya her drextêkî berdar derrwênin ke bebê awdan, xoyan le nimnakîy xollemêşekey dewruberyanewe aw werdegirin.
Leberewey nawçeke be zorî ew baye ke nasrawe be Bay Bazirganî deygrêtewe, werzêrekan le hendêk şwên da le dewrî her dirextêk pardeyekî berdîn be şêwey kewaneyî helldeçnin ta karîgerîy bayeke leser direxteke kem bikenewe.
Jêder
No comments:
Post a Comment