نەورۆز واتە رۆژێکی نوێی ساڵی نوێ. واتە دوای دووازدە مانگ سەفەری بێگەڕانەوەی هەسارەی زەوی بە خولگەی گەرمای سووتێنەری هاوین و بەستەڵەکی زستانیدا، دەگاتەوە شوێنی دەسپێک؛ و دووبارە ژیان بەبەر گیا و گوڵ و درەخت و هەموو زیندەوەراندا دەکاتەوە. نەورۆز رۆژی زایینی دایکە سروشتە؛ رۆژی تووانەوەی شەختە و بەستەڵەکی زستانی و چۆڕاوگە بەستنی بەفراوی سەر لووتکەکانە بەرەو دۆڵ و دەرە و شیوەکان. نەورۆز جەژنی گوڵە، جەژنی گیا و درەخت و خاک و هەور و هەتاوە. لە نێو هەر چوار وەرزی ساڵدا ئەوەی لە هەمووان پتر واتا بە ژیان دەبەخشێ نەورۆزە. مردووەکان زیندوودەکاتەوە و گیانیان وەبەر دێنێ، خەوتووەکان لەخەو بێدار دەکات و خەو لە چاویان دەتارێنێ، دڵەکان واز دەکات و هیوایان تێدزێنێ.
لەگەڵ هاتنی نەورۆز زیندەوەران لە بەندی خاک رزگار دەبن و چوزەرەی گیا و خونچەی گوڵ و شکۆفەی درەختەکان موژدەی ژیانەوە و هەڵدانەوە بە جیهان و سروشت دەدەن. کەنگر و کارگ و کاشمە و کاردوو، گێلاخە و گیابرژیوە و گوێزبەلە، ئەسرێلک و ئەسپینگ و ئالۆ، رێواس و رازیانە و رێزڕێزووکە، قازیاخە و قەلەندۆر و قوونسوور، گڵگاز و گنۆڕ و گەپڵە، پنگە و پیفۆک و پۆڵکە و پێقەلە، سوورتک و سڵمۆکە و سیرمۆکە، ترشۆکە و ترپۆکە و تۆڵەکە، هەموویان دوا بە دوای گەیشتنی نەورۆز سەر لە خاک دێننە دەر و کێو و دەشت و دۆڵ و هەردی ئەم نیشتمانە دەخەمڵێنن. لەگەڵ هاتنی نەورۆز کانییەکان دەژیێنەوە و تاڤگە و قەڵبەزەکان بە لووزەو ئاو دەپڕژێنن. دەر و دیمەن سەوزی دەپۆشێت و گوڵی رەنگا و رەنگ مافووری رەنگینی پای کێوان و مێرگ و پێدەشتان دەڕازێننەوە.
نەورۆز لە هیچ شوێنێک و بۆ هیچ میللەتێک واتادار نەبێت، لە نیشتمانی دێرینی ئێمەدا و بۆ گەلی ریشەداری ئێمە واتای قووڵ و فراوانی هەیە. نەورۆز فەلسەفەی ژیانی ئێمە و باوباپیرانی ئێمەی پێکهێناوە. شیرازەی ساختاری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی ئێمەیە. لە نیشتمانی ئێمەدا نەورۆز بەشێکی دانەبڕاوە لە ژیان، بەشێکە لە سروشت، بەشێکە لە هەڵسوکەوت و نەریت و ئاکارمان. نەورۆز بۆ ئێمە شیرینییە لە دوای تاڵی، تین و تاوی ژیانە لە دوای سڕی و سەرما، هیوا و ئومێدە لە دوای دڵشکاوی و هیوابڕاوی. شادی و بەختەوەرییە لە دوای خەم و پەژارە و مەینەتی. هەر بۆیە نەورۆزی ئێمە جیاوازە لە نەورۆزی ئەوانی دی. نەورۆزی ئێمە بێ گڕی ئاگر و بێ سروودی بەرخوەدان واتایەکی نییە. نەورۆزی ئێمە وەک داربەڕووەکان و داروەنەکان ریشەی لە قووڵایی مێژووی زاگرۆس دایە؛ و چڵووکی لە هەورە بەرزەکانی سەر دوندی قەندیل و شاهۆ سەر دەسوێ.
لەم وڵاتە دێرین و نیشتمانە کەونارایەی ئێمەدا هەموو گفت و بەڵێنییەکان بۆ نەورۆزن. سەرەداوی ماشەری هەموو گەڵاڵەکان لە نەورۆزەوە دەسپێدەکەن. سێ مانگی خەزانی پاییز و سێ مانگی شەختە و رێبەندانی زستان بە هیوای نەورۆز رۆژەکان تێپەڕدەکرێن و شەوەکان رۆژدەکرێنەوە. کۆرپەکان لە بەهار و نەورۆزدا لە دایک دەبن و پێڕەوکە دەبن، بووکەکان لە نەورۆزدا گڕی ئاگر دەکەنە تارای سووری بووکێنی، و دڕ بە تاریکی و شەوەزەنگ دەدەن. لاوان لە نەورۆزدا وەک نیشانەی سەرکەوتن و رزگاری، گڕە مەشخەڵەی سوور و زەردی ئاگر لە سەر دوندەکان دادەگیرسێنن؛ و ئەو چاوانە کوێر دەکەن کە نەورۆ نابینن. کۆترەکان لە شادیی ئەم رۆژە چڵە زەیتوونی پێدەشتەکان وەک نیشانەی ئاشتی و ئارامی و ئاسوودەیی بۆ لووتکەکانی جوودی و ئاگری بەدیاری دەبەن. هەر بۆیە نەورۆز چرای هیوای دڵەکانە و لە دوورەوە و لە بەرزایی دوندی کێوەکانەوە وەک ئەستێرەی رێنوێن گرشە گرشی دێ. تا کوردێک مابێ لەسەر ئەم گۆی زەوییە ئاگری نەورۆز هەر بڵێسەی دێ و دەدرەوشێتەوە؛ و هەموو ساڵێک بە باوەشی پڕ لە گوڵی سوور و زەرد و بنەوشییەوە، بەرەو پیری دەچین و میداڵی ئاگر لە بەرۆکی دەدەین.
