ئەو ووڵاتەی کە ئەمڕۆ پێی دەگوترێت ئێران لە سەردەمی رەزاخانەوە ناو و پۆشاکێکی تازەی بەبەردا کرا و لە (مەماملیکی مەحرووسەی قاجار)ەوە کرا بە دەوڵەتی ئێران. دەوڵەت-نەتەوەی ئێران بە نرخی تواندنەوەی لوڕ و گیلەک و مازنی و تاتی و تالیش و.. و هەروەها بە نرخی قەدەغەکردنی زمان و پۆشاک و نەریتی کورد و بەلووچ و تورک و تاد.. بە پشتگیریی ئەوروپا و ئەمریکا دامەزرێندرا. بەلای ئەمریکا و ئەوروپا وەک جیهانی خۆراوا و بە ناو ئازاد و دێمۆکراتیک و پابەندی مافەکانی مرۆڤ، گرنگ ئەوە بوو کە ئێران نەکەوێتە چوارچێوەی یەکێتی سۆڤیەتەوە و بە پێچەانەوە وەک دیوار و قەڵایەک بەکاربهێنرێت بۆ گەمارۆدانی سۆڤیەتی کۆمونیست. لە پێناو ئەم ئامانجەدا هەموو پشتگیرییەکی خۆراوا بۆ دەوڵەت-نەتەوەی ئێران مسۆگەر کرا و لە نێو هەمان چوارچێوە سنوورییەکەی سەردەمی قاجاردا _کە دەوڵەتێکی کلاسیکی شێوە ئیمپراتۆری بوو_، دەوڵەت-نەتەوەیەکی یەک ئاڵا، یەک زمان، یەک فەرهەنگ ئاواکرا. تورکمان، تورکی ئازەری، کورد و عەرەب کاتێک کە بۆ پاراستنی کەسایەتیی نەژادی و نەتەوەیی خۆیان ئامادە نەبوون بچنە ژێر باری ئەم سیستمەوە، هەر کام لە ساڵ و سەردەمێکدا بە پشتگیریی خۆراوا سەرکوت کران و لە خوێن گەوزێندران و ئاگر و ئاسنیان بەسەردا باراندرا. پەلامار بۆ سەر هەر دوو حکومەتی دێمۆکراتیکی ئازەربایجان و کوردستان، سەرکوتی عەرەبەکانی ئەهواز و هەروەها خوێنڕێژییە بێبەزەییانەکەی لەشکری رەزاخان لە لوڕستان سەلمێنەری ئەم ووتانەن.
دەوڵەت-نەتەوەی ئێران هەر وەک دەسەڵاتی کلاسیکی قاجارەکان بەبێ پرس و را کردن بە خەڵکی بوومی و رەسەنی ووڵات، بە زەبری سەرکوت و تۆقاندن و دانانی قانوونی ستەمکارانە خۆی بەسەر گەلانی ناوچەکەدا سەپاند. خاک و ئاوی گەلانی بوومی و رەسەنی ناوچەکەی لەسەر خۆی تاپۆ کرد و بە ناوی سەروەریی ووڵات هەموو ئەو مەردمە رەسەنەی لە خاک و ئاوی خۆی بێبەشکرد. لە نێو ئەم گەلانەدا گەلی کورد\لوڕ یەکێکە لە کۆنترین مەردمی بوومی کە لە زنجیرە کێوی زاگرۆس نیشتەجێیە. بەر لە کورد هیچکام لە فارس، تورک، عەرەب، جوو، ئاسۆر و ئەرمەنی کە هەرکام بە جۆرێک و لەسەردەمێکدا هاتوونەتە هەرێمەکە، نیشتەجێی ئەم خاکە نەبوون. هەربۆیە بە هەموو پێوەرێکی قانوونی، جڤاکی، مێژوویی و زمانەوانی، کورد\لوڕ لە چوارچێووی ئێران دا مافی خاوەندارییەتیی خاک و ئاوی زاگرۆسی هەیە. هەر لە سنووری ئاراسەوە تا دەگاتە سەر لێوارەکانی کەنداوی هورمز (فارس) بە خاک و ئاو و ئاسمانەکەیەوە هی کورد\لوڕە. راستە دەوڵەت-نەتەوەی ئێران سەروەریی سیاسی و سیستەمی بەڕێوەبردنی ووڵاتەکەی _بە زاگرۆسەوە_ لە دەستدایە، بەڵام خاوەنی ئەم خاک و ئاوە کورد\لوڕە. ئەم گەلە بوومییەی زاگرۆس هیچکاتێک ئەم خاک و ئاوەی بە دەوڵەتی ئێران نەفرۆشتووە. دەوڵەت-نەتەوەی ئێران هیج بەڵگەیەکی قانوونیی لە دەست دا نییە بیسەلمێنێت بستێک لە خاکی زاگرۆس یا قومێک لە ئاوەکەی کڕیبێت. هەرچی هەیە بە داگیرکردن و تاڵانکردن و خۆسەپاندن، لە خەڵکی بوومیی زاگرۆسی سەندووە.
لە دەیەی هەشتاکانی زایینیشەوە حکومەتی ئێران دەستی کردووە بە سازکردنی دەیان و سەدان بەنداو، و کەناڵ و تونێلی ئاوی. لە رێگەی کەناڵ و تونێلەکانەوە ئاوی شاخ و پێدەشتەکانی زاگرۆس رادەگوێزێ بۆ تێراوکردن و پاراوکردنی دەشتە ووشک و شۆرەزارەکانی ناوچە فارسنشینەکان. وەک دەبینین رۆژ بە رۆژ و ساڵ بە ساڵ خەڵکی زاگرۆسی پڕ بەفر و باران و کانی و رووبار تینووتر دەبن. لە زۆرێک لە گوند و ئاواییە کورد\لورنشینەکان ئاوی خواردنەوە دەس ناکەوێ؛ بەڵام دەشت و شۆرەزارەکانی فارسنشین لە سایەی کەناڵ و تونێڵی ئاویی زاگرۆسەوە کراون بە باخ و بەهەشت؛ و لەوێوە میوە و سەوزی و دانەوێڵە بۆ زاگرۆسی بڕبڕەی پشتی مێژوو هاوردە دەکرێت.
کورت و پوخت، گەرەکە هەموو کەس و لایەنێک ئەم راستییە بزانێت کە گەلی ئێمە لە رۆژهەڵات لە چالاکوانی بووارەکانی ژینگەپارێزی، ئاژەڵپارێزی، وێژەیی، زمانەوانی، رۆشنبیرییەوە بگرە تا دەگاتە خەڵکی زەحمەتکێش و بازاڕی، حیزب و دەستە و لایەنە سیاسییەکان مافی ئەوەیان هەیە هەرکامەیان بەگوێرەی توانستی خۆی و لە چوارچێوەی چالاکی و هەڵسووڕانی خۆیدا لەسەر ئەم خاڵە گرنگە کار بکات. بە هەموویان دۆخێک بهێننە ئاراوە کە دەوڵەتی ئێران ناچار بکرێت واز لەم سیاسەتە دژە ژینگەییە بهێنێت؛ رێڕەوی سروشتیی جۆگە و رووبارەکان بگەڕێنێتەوە بۆ دۆخی پێشوویان؛ و چیتر ئاوی بەفر و بارانی زاگرۆس لە خەڵکەکەی حەرام نەکات و رەوانەی ناوچەکانی تری نەکات. دەوڵەتی ئێران ئەگەر لە خەمی ناوچە ووشک و بێ ئاوەکاندایە، سنوورێکی دوور و درێژی بەسەر دەریادا هەیە، دەتوانێت وەک عەرەبستانی سەعوودی و ئیسراییل ئاوی دەریا شیرین بکات بۆ خەڵکی ناوچە بێ ئاوەکان. وەک هەمووان ئاگادارن عەرەبستانی سەعوودی تا ئێستا ٢٧ بنکەی شیرین کردنی ئاوی دەریای دامەزراندووە و رۆژانە پتر لە سێ میلیۆن مەتر سێجا ئاوی شیرین بەرهەم دەهێنێت. هەروەها ئیسرایل ساڵانە پتر لە ٥٠٠ میلیۆن مەتر سێجا ئاوی دەریا شیرین دەکات. شایانی باسە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ زانایانی ئوسترالیایی شیرین کردنی ئاوی دەریایان زۆر ئاسان و سادە کردەوە؛ و توانیان بە دروسکردنی ئامێرێکی هەرزان و بچووک لە ماوەی سی خولەک دا ئاوی دەریا شیرین بکەن. شیرین کردنی ئاوی دەریا بە بەراورد لەگەڵ ئەو هەموو پارەیەی لە پرۆژە ئاوییەکان خەرج دەکرێ، هەم تێچووی کەمتر دەبێت و هەم ژینگەیش تێکناچێت و مافی زاگرۆسنشینەکانیش ناخورێت. خۆ ئەگەر دەوڵەت هەر سوور بێ لەسەر ئەم سیاسەتە، پێویستە لە بەرامبەردا رێککەوتنێک لەگەڵ زاگرۆس نشینەکاندا واژۆ بکرێت؛ بەجۆرێک کە بارتەقای ئاوەکە خزمەتگوزاریی دەرمان، تەندروستی، پەروەردەی خۆڕایی، ئاوەدانکردنەوە، هەلی کار و تاد.. بۆ ناوچەکە دابین بکرێت.
