شەفەق

(فَلا اُقْسِمُ‌ بِالشَّفَقِ‌. وَ اللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ..) ئەمە ئایەتێکی قورئانە کە واژەی (شەفەق)ی کوردیی تێدا بەکارهێنراوە. شەفەق واتە زەرد و سووری بەیانی. بە تایبەتی رەنگە سوورەکەی پێش دەرکەوتنی خۆر. پیرەمێرد دەڵێ: وا رۆژ هەڵات لە بەندەنی بەرزی وەڵاتەوە، خوێنی شەهیدە رەنگی شەفەق شەوق ئەداتەوە. واتە رەنگی سووری شەفەق کە لە چیا و بەندەنی وەڵاتەوە دیارە، رەنگدانەوەی خوێنی شەهیدانە.

شەفەق عەربێنراوی (شەوەک)ە. هەم لە سۆرانی و هەم لە لەکی و لوڕی و کوردیی خوارین دا واژەی (شەوەکی)مان هەیە بە واتای بەیانیی زوو کە هێشتا خۆر هەڵنەهاتووە. ووشەکە لەمەوە سەرچاوەی گرتووە کە کاتێک دەڵێن شەوەکی، واتە هێشتا تاریکە و بە تەواوی نەبووەتە رۆژ. پیتی (و) گۆراوە بۆ (ف) و پیتی (ک)یش گۆڕاوە بۆ (ق). دیارە زۆر جار لە گۆیشە کوردییەکانی خۆمان دا دەنگی (و) دەگۆڕێت بۆ (ف)؛ مەرج نییە عەرەب ئەمەی گۆڕێبێت. بۆ وێنە سێو/سێف، کێو/کێف، هەتاو/ئافتاو، کەوتن/کەفتن و تاد.. هاوکات ئەم واژەیە بە شێوەی (شەبەق)یش هەیە و کە لێرەدا واتای تیشک، رووناکی یا ترووسکە دەدات. هەروەتر، بۆی هەیە ووشەی (شەوق)یش کورتکراوەی (شەبەق) بێت.

ئەم پەیڤە هەر بە ئەوەندە گۆڕانە نەوەستاوە و بووەتە فرمانیش لە ئایەتێکی قورئان دا هوتووە (وَ هُمْ مِنَ‌ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ‌). لێرەدا واتای مێهر و سۆز و خۆشەویستی و رێزی پێدراوە کە هەم لە کوردی و هەم لە فارسی و عەرەبیش دا بەکار دەهێنرێت. دیارە زۆربەی ئەوانەی لەسەر ئەم واژەیە شتیان نووسیوە، جەختیان کردووەتەوە کە واژەیەکی عەرەبییە. رەنگە هۆکاری ئەو دڵنیابوونەیان لە عەرەبی بوونی ئەم واژەیە هەر ئەمە بێت کە لەوانەیە نزیکەی دە جار لە قورئاندا بەکارهێنرابێت.

لارستان

 

ژێر هێڵە سوورەکە ناوچەی ئەچۆم نشینە

لارستان یەکێکە لە شارستانەکانی باشووری ئوستانی فارس کە ناوەندەکەی شاری (لار)ە. لە باشوور و رۆژهەڵاتەوە ئوستانی هورمزگانە، لە باشووری رۆژهەڵات لامرەد، لە رۆژاوا شاری خونج و لەباکوور شارەکانی جەهروم و داراب دەوریان داوە. ئەم شارە نزیکەی ٣٠٠ کیلۆمەتر لە ناوەندی ئوستانی فارس، واتە شاری شیرازەوە دوورە. شارۆچکەکانی ئێوز، خونج، بێیرم، جەویم، بناروێ، خۆر سەر بە شاری لارن. پێشتر بەندەر گەمبەروون (عەبباس)، بەندەرلەنگە، بەستەک، و زۆر ناوچەی تر بەشێک بوون لە لارستان. ئەم شارستانە بەهۆی فراوانی و زۆریی دانیشتوانییەوە گرنگی و بایەخێکی زۆری هەیە و فڕگەی نیونەتەوەیی هەیە. دوو زانکۆی هەیە و هەروەها بەستراوەتەوە بە هێڵاسنی سەرتاسەریی ئێرانەوە.

بابەتێک کە لێرەدا باسی لێوە دەکرێت و رەنگە زۆربەی مەردمی ئێمە لێی بێ ئاگا بێت، ئەمەیە کە دانیشتووانی رەسەنی لارستان نە زمانیان فارسییە و نە لە رووی باوەڕی دینییەوە شیعەن. ئەوان بە زمانێک دەدوێن کە پێی دەگوترێت زمانی لاری، یا ئەچمی/ئەچەمی/ئەچۆمی/ ئۆچمی/ئەتمی یا خودموونی. ئەم زمانە زمانێک نییە کە وەک کومزاری تێکەڵەیەک بێت لە عەرەبی و لوڕی یا فارسی؛ بەڵکوو مێژوویەکی دێرینی هەیە؛ و چەندین گۆیشی جیاوازی هەیە. جێی ئاماژەیە کە نابێ ناوی (لار) و (لارستان) لەگەڵ (مریشک و کەڵەشێری لاری) بەراوەرد بکرێت؛ چونکە نەژادی پەلەوەری لاری کە لە زۆر ناوچەی تری کوردستان پێی دەڵێن شامی لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ نەژادی مریشکێک لە مەڵبەندی (سند)ی پاکستان. وەک ئاماژەی بۆ کرا ئەم مەردمە شیعە نین؛ بەڵکوو موسڵمانی سوننین و پەیڕەوی مەزهەبی شافیعین. جیاوازیی دینی و زمانی بووەتە هۆی ئەوە کە ئەو هەستە توندەوتیژە نەتەوەگەراییە ئێرانییەی لای فارسەکان هەیە، لای ئەمان زۆر کز بێت. ئەچمییەکان لە وەڵاتانی عەرەبیی کەنداویش وەک کوەیت، ئیمارات، بەحرێن و قەتەر نیشتەجێن و رێزێکی زۆریان لێدەگیرێت و خۆشەویستن، بە پێچەوانەی ئێرانییەکانی تر کە دەچنە ئەم وەڵاتانە وەک نامۆ و غەوارە سەیر دەکرێن.

ئەم زووانەیش وەک هەر کام لە زار و زمانەکانی تری نێو چوارچێوەی دەەوڵەت نەتەوەی ئێران، پەیوەند دراوە بە زووانی فارسییەوە و بە ووتەی توێژەرانی فارس ئەم زمانە پاشماوەی زووانی فارسیی میانەیە. هەر خودی ئەو ناوەی کە ئەم زمانەی پێ ناسراوە کوردییە. دیارە مەبەستی ئەم نووسراوەیە ئەمە نییە کە بڵێت لارستانی کوردییە و مەردمەکەیشی کوردن؛ بەڵکوو مەبەست روونکردنەوەی بابەتەکەیە و زانیاری بەخشینە بە خوێنەری کوردزمان کە تا ئێستا ئاگاداری ئەم بابەتە نەبووە و نەیزانیوە کە گەلێک بە زووان و دینی جیاوازەوە لە داوێنی زاگرۆس و سەر لێوارەکانی کەنداو و لە ئوستانی فارس هەیە؛ کە نزیکایەتی و لێکچوونی زۆری لەگەڵ کورد دا هەیە.

چەند رۆژێک لەمەوبەر کاک فەتتاحی رەیحانی لە رێگەی مەسنجەرەوە پەیامێکی کورتی نارد بۆم کە نووسیبووی سەردانی ئیماراتی عەرەبیی کردووە و لە شاری دوبەی کە جلوبەرگی کوردیی پۆشیوە، چەند کەسێکی ئێرانی دوواندوویانە و گفتوگۆیان لەگەڵیدا کردووە کە خۆیان وەک ئەچەمی ناساندووە. پاشان هەندێک خاڵی گرنگی لەو قسانەوە هەڵێنجاوە کە لە زمان ئەوانەوە بیستوویەتی. سپاسی کاک فەتتاح دەکەم کە گەورەیی نوواند و کۆمەڵێک زانیاریی زارەکیی لەوانەوە گواستەوە بۆ بەندە تا لەپێناو سوودی گشتی دا بیخەمە چوارچێوەی نووسینەوە.

زمانی ئەچۆمی کە بەشێوەی فەرمی لە ئێران دا بە ناوی زمانی (لاری) ناسێنراوە و لە ناوەندە زانستییەکانیشدا لەم دوواییانەدا بۆ قووتدان و تواندنەوەیان لە کوورەی فارسگەراییدا ناویان لێناوە (نیاپارسیک)، لە راستیدا لە کۆمەڵێک گۆیشی جیاواز پێکهاتووە. ئەوان لە رووی جۆگرافییەوە لە زۆرینەی مەڵبەندەکانی باشووری ئوستانی فارس، بەشێک لە ئوستانی هورمزگان و بەشێک لە ئوستانی بووشێر نیشتەجێن. لە هەر شار و شارۆچکەیەک و هەندێک جار لە هەر گوندێک گۆیشێکی تایبەت بە خۆیانیان هەیە. دەکرێت بەم جۆرە ناوی شار و شارۆچکە ئەچۆمی نشینەکان ریز بکەین: لار، گراش، بەستەک، ئێوز، خونج، فەداغ، خۆر، ئەسیر، لەتیفی، جەناح، ئێرەد، جەویم، بناروێ، شەرفوێ، دەهتەل، دەهفیش، بەراک، بیدشار، بەست قەڵات، بیغەرد، کوورە، لاغران، کاریان، بەلغان، چاتووس، بەریز، دیھکوێ، بەندەرلەنگە، گاوبەندی (پارسیان)، بەندەر خومێر، روویدەر، بەردستان، نەهەند، کوهیچ، گلار و تاد..

واژەی ئەچەمی/ئەچمی/ ئۆچمی، ئەتمی هەمان واژەی (ئەچم/دەچم)ی کوردییە. ئەوان لەبری ئەوەی بڵێن ئەڕۆم/دەڕۆم، دەڵێن ئەچۆم یا ئەچەم. ئەمەیش بۆ ئەو مەڵبەندە واژەیەکی نامۆیە چونکە نە فارسەکان و نە لوڕەکانی ئەم مەڵبەندانە فرمان (چوون) بەکارناهێنن. جارێکیان لە هاوڕێیەکی ئیلامیی خۆمم پرسی گوتم جیاوازیی نێوان کوردییەکەی ئێوە و لوڕییەکەی ناوچەی ئیلام چیە؟ گوتی هیچ! تەنیا ئەوان دەڵێن بڕۆ!، ئێمە دەڵێین بچۆ!. بە ووتەیەکی تر، ووشەی (چوون) لە ئیلام بۆ خوارەوە نییە؛ بەڵام لە ناوچەکانی خوارووی ئوستانی فارس هەیە و بەکاردەهێنرێت. شایانی باسە کە لە کوردەواریش دا ئەم شێوە ناولێنانە هەیە یا هەبووە وەک چۆن بە هۆرامییەکان دەگوترێت ماچۆ؛ یا بە زازاییەکان دەگورێت زازا لەبەرئەوەی پیتی (ز) زۆر بە کاردەهێنن. یان کورمانجەکانی مەڵبەندی ورمێ بە موکریانییەکانیان دەگوت (کوڕکوڕە) چونکە لە گفتوگۆدا بەزۆری ووشەی (کوڕە)یان بەکاردەهێنا. کاک فەتتاح رەیحانی لە پەیامە کورتەکەی دا دەڵێت یەکێک لەو کەسانەی لە دوبەی دیتم، پیاوێک بوو تەمەنی دەوروبەری ١٠٠ ساڵان بوو؛ سەبارەت بە ناوی (ئەچۆم) گوتوویەتی ووشەی (عەجەم) لە بنەچەدا لە(ئەچۆم)ی ئەوان وەگیراوە و دوواتر عەرەبەکان بە هەموو ئێرانییەکانیان گوتووە (عەجەم). چونکە عەرەبی لە زۆربەی واژە هاوردەکانیدا دەنگی عەرەبی زیاد دەکات و دەنگە بیانەکان دەگۆڕێت یا دەسڕێتەوە. لێرەیش دا دەنگی (چ)ی گۆڕیوە بۆ دەنگی (ج)؛ و دەنگی (ع)یشی بە سەرەتای واژەکەوە زیادکردووە. چەند نموونەیەک لە واژەکانی زمانی ئەچۆمی:

پەت = پەت و کوڵک

شەل = شەل، پەککەوتە

شول = سست

لەندەهۆر = لەندەهۆر

لینگ = لینگ، پێ، تاکی هەر جووتێک

آس = ئاش

آسەموو = ئاسەموو/ ئاسمان

پێت پێت = لەتلەت (لەت و پەت)

جەڕ = جەڕ و باس

دەرد = دەرد/نەخۆشی

ئۆ = یاو/تا

ئەشکۆم رویشت = زگچوون

هاو = ئاو

دۆدوو = ددان

زەردووک = زەردوویی

دەردەبەریکێ = دەردەباریکە

کۆک = کۆکە/کۆخە

ئسپؤل = سپڵ

کورک = کولک/دومەڵ

گوند = گون

پەش پەش = بەش بەش/ بڵاو.

پوختەیەک سەبارەت بە زووانی کومزاری

ئاوایی کومزار

وەک کۆنترین سەرچاوە، یاقووتی حەمەوی باسی کردووە کە گوندێک لەسەر لێوارەکانی دەریا لە خاکی عومان دا و لە دۆڵێک دا و لە نێوان دوو کێو دا هەڵکەوتووە، ناوی (کومزار)ە. سەرچاوەگەلی ئاوی سازگاری هەیە. ماوەی ٤٥ خولەک لە شاری (خەسەب)ەوە دوورە. مەردمەکەی داب و نەریتی جیاوازیان هەیە؛ لە کاتی زەماوەند دا شمشیربازی دەکەن؛ شمشیر هەڵدەدەنە ئاسمان و لە کاتی هاتنە خوارەوەدا بە دەست دەیگرنەوە پێش ئەوەی بکەوێتە سەر هەرد. ئەوان موسڵمانی سوننین و لەسەر مەزهەبی مالیکین. ناوی هۆزەکەیان (شحی)یە کە بە عەرەبی کۆی ئەم ناوە دەبێ بە (شحووح). زووانیان عەرەبییە بەڵام زۆر جار ووشەگەلێک بەکاردێنن کە بۆ خەڵکانی دەوروبەریان نامۆن.

دورگەکانی کشم و لارەک

لە سەردەمی تازەدا دووای ئەوەی کە (ئیستیعمار) کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپایی بە جیهان دا بڵاوەدەکات و دەگاتە دەریای هورمز (کەنداوی فارس)؛ پورتوگاڵی و ئینگلیسەکان بەرەبەرە لە ناوچەکەدا دەسەڵات پەیدا دەکەن. جار نا جارێکیش لەگەڵ هۆز و ئێڵەکانی ناوچەکە سەر و کەللە لە یەک دەدەن. هاوکات دەگەنە ئاوایی (کومزار)یش. کە ئەو چاخە ژمارەی دانیشتووانی زۆر نەبووە؛ بەڵام ئێستا بەگوێرەی دوایین ئامارەکان ژمارەیان لە نێوان چوار تا پێنج هەزار کەسە.

لەو سەردەمە دا رۆژهەڵاتناسە ئەوروپاییەکان پەیدا دەبن کە لە راستی دا پێشەنگ و رێنیشاندەری رێژیمە کۆڵۆنیالیستەکان بوون بۆ داگیرکاری. دەچوونە نێو کۆمەڵگە و جڤاکە جیاوازەکان و خەسڵەت و تایبەتمەندییەکانیان دەدۆزینەوە و زانیاری و ئاگاییان لەسەر زمان و نەریت و مێژوو و جۆغرافیایان کۆدەکرەوە.

شێوەدورگەی موسەندەم

لەم رووەوە یەکەم جار، کەسێک بە ناوی جایاکار ساڵی ١٩٠٤ دەچێتە ئاوایی (کومزار) لە شێوەدورگەی موسەندەم لە وەڵاتی عومان؛ و توێژینەوە دەکات و دەیسەلمێنێت کە زووانی کومزاری زووانێکی هیندۆ ئەوروپاییە و عەرەبی نییە؛ بەڵام بەهۆی ئەوە کە دەوروبەرەکەی هەموو عەرەبە، زۆر واژە و دەستەواژەی عەرەبیی وەرگرتوو. ساڵی ١٩٣٠ بێرترام تۆماس لێکۆڵینەوەیەکی پاراوی سەبارەت بەم زمانە ئەنجام دا بەڵام گوتی زمانەکە عەرەبییە. بە گوێرەی سەرچاوە عەرەبییەکان گووایە کومزارییەکان پاشەواری ئەو بارزگانە یەمەنییانەن کە لە سەدەکانی رابردوو گەیشتوونەتە ئەوێ. هەروەها باسی ئەوە دەکەن کە سەرەڕای ئەوە کە کومزارییەکان یەک هۆز یا ئێڵن بەڵام دابەش بوون بە سەر هەفت تیرە دا؛ و هەر تیرەیەک پاشەواری میللەت و نەژادێکی جیاوازە. ئەوان بەڵگەیان بۆ سەلماندنی ئەم قسەیە پێکهاتەی زمانەکەیە کە گوایە ووشەگەلی فارسی، عەرەبی، ئینگلیسی، هیندی و پۆرتوگاڵیی تێدایە.

لە رووی جۆگرافییەوە ئاوایی (کومزار) لە گەرووی هورمز و لەسەر لێواری دەریادا هەڵکەوتووە کە رووبەڕووی دورگەی (لارەک) و دورگەی (قشم) یا کشمە کە گەورەترین دورگەی ئێرانە. دانیشتوانی ئەم دوو دورگەیەیش زووانەکەیان نە فارسییە و نە عەرەبی بەڵکوو هی لارەک ناسراوە بە (لارەکی) و لەگۆر لێکۆڵینەوەکان گۆیشێکی زمانی کومزارییە. جیاوازیی لارەکی لەتەک کومزاری دا بریتییە لەمە کە کەمتر واژەی عەرەبی بەکاردەهێنن و زۆرینەی واژەکانیان هیندۆئەوروپاییە. زووانی مەردمی (کشم)یش ناسراوە بە (کشمی) و تێکەڵاوێکە لە عەرەبی، ئینگلیسی، هیندی و فارسی. کشمییەکانیش لە رووی باوەڕی دینییەوە موسڵمانی سوننین.

کومزار رووبەڕووی دورگەی لارەک

دووای ئەوەی کە ئەوروپایی و رووسیەکان سەلماندیان کومزاری زبانێکی هیندۆئەوروپاییە، توێژەرە ئێرانییەکانیش زمانەکەیان پەیوەست کرد بە زمانی فارسییەوە و دەڵێن هەرکام لە لوڕی و کومزاری و لارەکی پاشماوی فارسیی میانەن. لە (ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا) دا نووسراوە کە لارەکی و کومزاری نزیکترین پەیوەندییان لەگەڵ لوڕی دا هەیە؛ و لوڕێک بە هاسانی دەتوانێ لێیان تێبگات. هەندێک ژێدەریش باوەڕیان وایە کە کومزاری و لارەکی گۆیشێکن لە زووانی (ئەچۆمی) یا ئەچەمی کە لە پۆستێکی تر دا باسی دەکەین.

گەروو/تەنگەی هورمز

لێرەدا چەند واژەیەکی کومزاری و لارەکی وەک نمووە دەنووسین کە راددەی نزیکایەتیی ئەم زمانە لە لوڕی/کوردی نیشان دەدات.

ئۆرما = خورما

ئانەر = هەنار/ئەنار

شیرین = شیرین

تەحل = تاڵ

نەخی = نۆک/نوخە

بادەم = بادەم

لیمۆ ترش = لیمۆ ترش

روو = روو/روخسار

سەر = سەر

شەم = چەم/چاو

سندووخ = هەنیە (سندووق)ی سەر

چۆش = گۆش/گوێ

دنان = دنان/ددان

لەو = لەو/لێو

ظوان = زووان/زمان

دەست = دەست

پا = پا/پێ

سینە = سینە/سنگ

جوغەر = جگەر

قەزان = قازان/مەنجەڵ

خوا = خوێ

سسسسسسسسسسسسسسـ

چەند رستەیەکی کورت:

پێ گییا تەی؟ لە کوێ تێی/دێی؟

کیا تو خوری؟ چی دەخۆی؟

بەپێ تو گییا هێ؟ (هێ واتە هەیە) رەنگە فارسەکان بە (هێ)ی هیندی تێگەیشتبێتن. بابی تۆ لە کوێیە؟

مە تو خەوم. من دە خەوم.

مە تو گۆم. م ئەگۆم/ من دەڵێم.

مە تو خوروم. من دە خۆم.

 

ساریخوانی یا ساریخانی

 

جۆرێک مەقامی لوڕییە کە بۆ ئارامی و ئاسوودەیی دەروون و دڵنەوایی دەیچڕن. ئاوازێکی نەرم و لەسەرخۆی هەیە بەڵام لەبەرئەوەی من شارەزاییم لە جۆرەکانی مەقامدا نییە لەمە پتر ناتوانم وەسفی بکەم. وەک دەڵێن ساریخوانی لە بنەڕەتدا لە ناوچەکانی باڵاگریوە واتە باشووری خۆرمووا سەریهەڵداوە بەڵام ئێستا لە زۆر ناوچە و مەڵبەندی تریش لایەنگری هەیە.

ئەوەی لەم ڤیدیۆیەدا دەیبینین و دەیبیستین هونەرمەندێکە بە ناوی حاجی سوڵتانقوڵی کاکە خەڵکی ئاودانانی ئیلام کە ساریخوانی دەخوێنێت.

گۆمیزیا گوومیز

ئەمە واژەیەکی پەهلەوییە. لە بەرامبەری دا بە زوانی فارسی نووسراوە (شاش گاو) واتە میزی گا.

لە کوردی دا واژەی پێشاو بە سێ شێوەی (میز)، (مێز) و (گمێز) هەیە. رەنگە پتریش هەبێ بەلام من هەر ئەم سێیە دەزانم. لە لوڕی دا دەڵێن (چووڕ). وابزانم (شاش)یش بەکاردەهینن.

واژەی (گا) لە فارسی و زۆربەی گۆیشە کوردییەکان دا هەیە بە لەکی و لوڕییەوە؛ بەڵام لە لوڕی دا بە (گۆ یا گوو) دێتە زمان نەک (گا). هەروەک زۆربەی ئەو واژانایش کە دەنگی (ا) لە نێوەڕاستیان یا لە دماییەکەیان دایە، دەگۆڕێن بۆ (ۆ) یا (وو). وەک ئاسمان > ئاسموو، نان> نوو، زمان > زوون و تاد…

سەبارەت بە واژەی (گا) پێویستە بگوترێت کە رەگی ووشەیە و بە هۆی ئەوە کە لە لوڕی دا وەک ئاماژەی بۆ کراوە دەگوترت (گۆ یا گوو)، لەوێوە چووەتە نێ زوانی فارسییەوە و لە دوو پیتەوە بووە بە سێ پیت واتە (گاو). هەر لەم رێگایەشەوە چووەتە نێو زمانەکانی ترەوە. بۆ وێنە لە ئینگلیسی دا بووە بە (کاو).

شایانی باسە کە ووشەی (گامیزە) جۆرە نەخشێکە لە چنینی گۆرەوی و پووزەوانە و ئەمانەدا دروستی دەکەن. شێوازی نەخشەکە رێک ئەوەیە کە لە زمانی ئینگلیسی دا پێیدەڵێن زیگزاگ.

تووبا ئەزموودە یا ئازموودە

تووبا ئەزموودە

 لە دەوروبەری مەیدان/گۆرەپانی حەسەناباد کە دەکەوێتە سەر شەقامی حافز لە شاری تاران کۆڵانێک هەیە بە ناوی کۆڵانی تووبا. زۆربەی مەردم نازانن ئەم تووبایە کێیە؟!

زانیاریی سەبارەت بە ژیانی تووبا زۆر نییە. ئەوەندە روونە کە ئەو ناوی تووبا ئەزموودە یا ئازموودە بووە و کچی (میرزا حەسەن خانی سەرتیپ) بووە کە یەکێک لە پلەدارانی سەردەمی قاجار بووە. تووبا ساڵی ١٨٧٨ لە شاری تاران لەدایکبووە؛ لەلای باوکی فێری خوێنەواری بووە؛ و پاشان لای مامۆستای تایبەت، زمانی فارسی و چەند زمانی تر و زانستەکانی سەردەمی خۆی فێربووە. لە تەمەنی چواردە ساڵی دا دەدرێت بەشوو؛ بەڵام زوو لە شووەکەی جیادەبێتەوە کە تەمەنی زۆر لە خۆی زیاتر بووە.

بی بی خانمی ئەستەرابادی

وەک زۆربەی مێژووزانان کۆکن، سەردەمی قاجارەکان تاریکترین سەردەم بووە بۆ وێژە و نووسین لە ئێراندا. دەسەڵاتدارە قاجارەکان پتر بە دووای عەیش و نۆشی خۆیانەوە بوون و بایەخیان بە زانست و زانیاری و وێژە نەداوە. تووبا لەو سەردەمە تاریکەدا کەڵکەڵەی دامەزراندنی فێرگەی کچانە دەکەوێتە سەری و ساڵی ١٩٠٧ و لە تەمەنی٢٩ ساڵیدا قوتابخانەیەک دەکاتەوە بە ناوی (پەروەرش) بەڵام تەمەنی تەنیا چوار رۆژ دەبێت و کەسایەتی و لایەنە کۆنەپەرەستەکان کە دژی خوێندنی کچان بوون، دەرگای فێرگەکەی پێ دادەخەن. دوواتر بە هاوکاریی کەسانی رووناکبیر و وێژەوان و بەرنامەیەک دادەنێت و قوتابخانەیەک دەکاتەوە بە ناوی (نامووس) کە تیایدا وانەکانی ئەو سەردەمە دەڵێتەوە. بۆ پێشگیری لە پرۆپاگەندەی دژبەران، رێگەنادات هیچ مامۆستایەکی پیاو لەوێ وانە بڵێتەوە؛ جگە لە خۆی هیچ مامۆستایەکی ژنیش نەبووە؛ هەربۆیە خۆی تاکە مامۆستا دەبێت. دوواتر ئەو خوێندکارانەی لەژێر دەستی ئەم دا پێدەگەن دەبنە مامۆستای فێرگەی ناوەندی و وانە بە کچان دەڵێنەوە.

شایانی باسە کە ساڵێک پێش تووبا ئازموودەیش، بی بی خانمی ئەستەرابادی فێرگەیەکی تایبەتی بۆ کچان کردبوویەوە؛ کە لایەنە دواکەوتوو و کۆنەپەرەستەکان هەر زوو دەرگایان پێ داخستبوو. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە چەند فێرگەیەکی تایبەتی کچان لە شاری تاران هەبوون لەلایەن بیانییەکانەوە دامەزرێندرابوون و بەڕێوەدەبردران بۆ کچانی مەسیحی و جوولەکە و..

پارێزگا، پارێزگار

هەردووک واژەکان وەرگێڕدراوی [موحافەزە] و [موحافز] ی عەرەبین.

عەرەب وشەی [موحافەزە]ی لە بەرامبەر (پرۆڤنس)ی ئینگلیسی دا داناوە. کە هیچ جۆرە پەیوەندییەکیان بە یەکترییەوە نییە. پرۆڤنسی ئینگلیسی لە فرانسی و فرانسییەکەیش لە [پرۆڤێنسیا]ی لاتین وەرگیراوە کە بەو شوێنانە گوتراوە کە لە دەرەوەی ئیتالیادا هەبوون و لە ژێر دەسەڵاتی رۆم دا بوون. مانای ووشەکە بە روونی دیار نییە بەڵام پێدەچێت بە مانای [ناوچە پێشتر داگیرکراوەکان] هاتبێت.

وەرگێڕانی ووشە لە زمانی عەرەبییەوە و دانانی وەک ووشەیەکی تازە بۆ کوردی، هەمیشە گرفت و ناڕوونی بە دوای خۆیدا هێناوە؛ چونکە رەگ و ریشەی زمانی ئێمە و عەرەبی یەکتری ناخوێننەوە.

لە فارسی دا [ئوستان] بەکاردەهێنن کە هی ساسانیەکانە و ئەو سەردەمانە وڵاتیان دابەشکردووە و هەرکام لە بەشەکانی ووڵات پێی گوتراوە ئوستان. زۆرێکیش لە نووسەر و مێژووزان و زمانەوان و وێژەوانانی کورد لەسەر بنەمای نووسراوەکانی تەبەری و مێژوونووسە ئیسلامییەکان، ساسانیەکان بە باپیرانی کورد دەزانن؛ بەڵام ئامادە نین لە زمانی ئەمڕۆمان دا سوود لە واژەکانی ساسانی وەربگرن. لە راستیدا ئەگەر ساسانیەکان کوردیش نەبن، فارسەکان چەندە مافیان بەسەر ئەوانەوە هەیە، ئێمەیش ئەوەندە مافمان بەسەریانەوە هەیە.

لەلایەکی ترەوە خودی وشەی [پارێزگار] هیچ مانایەکی نییە. ئەگەر لە سەر بنەمای رۆژگار و شەوگار دروسکراوە، هەڵەیە چونکە شەو و رۆژ کاتن نەک فرمان، تا پاشگری [گار]ی بۆ زیاد بکرێت. ئەگەریش لە سەر بنەمای [ئامۆژگاری] دروستکراوە، ئەوا دەبێ بڵێین کە [ئامۆژگاری] گۆڕڕاوی [ئامووزگار]ی فارسییە و لە فرمانی (ئامووختەن) وەرگیراوە و واتای فێرکەر یا مامۆستا دەدات و کوردی نییە.