ئیبراهیم خانی نادری کێ بوو؟

ئیبراهیم نادری کوڕی باوکێک بە ناوی فەیزوڵڵا نادری فەیلی و دایکێک بە ناوی نوقرە بوو. ( لە پەرتووکەکەی کاک فاڕووق فەرهاد دا بە هەڵە ناوی دایکی بە فەرەقە نووسراوە. ) بە گوێرەی وەڵاتینامە ئێرانییەکەی ٦/٤/١٩٢١ی هەتاوی لە خانەقین لەدابووە.  وەڵاتینامە ئێرانییەکەی ساڵی ١٩٣٠ لە سنە بۆ دەرچووە.  خوێندنی قوتابخانەی لە خانەقین تا پۆلی یازدە تەواو کردووە. 

ئەو جیا لە زوانی داڵگیی خۆی فارسی، عەرەبی، و ئینگلیسیشی زانیوە. 

ساڵی ١٩٣٨ لە زانکۆی ئەفسەریی تاران دەرچووە و دوواتر زۆر بەرپرسایەتیی گرنگی لەشکریی لە ناوچە جیاوازەکانی ئێراندا پێدراوە. دوو پەرتووکی لە بوواری لەشکریدا نووسیوە کە هەر ئەو سەردەمە زانکۆ بڕیاری داوە چاپیان بکات و لە ساڵی یەکەمی زانکۆدا بە خوێندکاران بگوتريتەوە.  

پلەی سەروانی بەدەس هێناوە و بووەتە مامۆستای زانکۆی ئەفسەری. 

ساڵی ١٩٤٥ لەسەر داوای خۆی واز لە کاری لەشکری دەهێنێت و روو دەکاتە نووسین و سیاسەت.  سەبارەت بە گرفتی گەورەی سیاسیی ئەوسای ئێران واتە کۆماری کوردستان و ئازەربایجان و رێچارەیان بابەت دەنووسێت. یەکەم جار ساڵی ١٩٤٦ دەچێتە مەهاباد کە کۆمار تیایدا دامەزرابوو و کورد تیایدا دەسەڵاتدار بوو.  لەوێ پێشوازیی گەرمی لێدەکرێت و وەک خەڵکی کرماشان دەناسرێت.  هەر ئەوسا وەک جێگری فەرمانگەی فەرهەنگیی کۆماری کوردستان دەسنیشان دەکرێت. ( کاک فارووق نووسیوێتی سەرۆکی گشتی فەرهەنگی کۆماری کوردستان بووە بەڵام من شتێکی ئەوتۆم لە پەرتووکەکەدا نەهاتە بەر چاو. ). 

ئیبراهیم خان چەند بابەتێکی بەپێزی بە کوردی و فارسی لە رۆژنامەی کوردستانی زمانحاڵی کۆمار دا چاپ و بڵاو دەبێتەوە.  ئەو بابەتگەلی مێژوویی لە کوردی و عەرەبییەوە وەرگێڕاوەتە سەر فارسی و لە بڵاوکراوە فارسییەکانی تاراندا بڵاوی کردووەتەوە. 

دوای رووخانی کۆماری کوردستان ماوەی دوو ساڵێک زیندانی دەکرێت؛ و پاش ئازاد کرانی، پەڕیوەی باشوور دەبێت. لە رێگەی بەغداوە و بە پاسپۆرتێکی ئێرانی کە پێدەچێت ساختە بووبێت، دەچێتە سووریا و لە کۆمپانیای لوولە نەوتی ئێراق ـ سووریا وەک دیلمانج وەردەگیرێت. ئەو سەردەمە سووریای تازە دامەزراو پێویستیی بە ئەفسەری راهێنەر و راوێژکاری لەشکری دەبێت و خەڵکی بیانیش دادەمەزرێنێ؛ هەربۆیە لەوێ کاری دەسدەکەوێت و بە پلەی سەروان دادەمەزرێت. دواتر بە هەمان شێوە دەچێتە عەرەبستانی سەعوودیش و لەوێش وەک کارمەندی پلەی یەکی  هێڵاسنی حکومەتی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو کار دەکات. 

ئەو کاتە کە لە شام بووە ژینی هاوبەش لەگەڵ ژنێکی دەوڵەمەند بە ناوی هەنە پێکدەهێنێت؛ و دوو کچی لەم ژنە هەبووە بە ناوەکانی نەسرین و نەرمین کە ئێستا لە تورکیان.  پێشتریش لەبەرئەوەی تاقانە بووە دایک و باوکی لە تەمەنی شازدە هەڤدە ساڵیدا ژنێکی بۆ دێنن بە ناوی سەڵتەنە کە لەویش کوڕێکی بە ناوی محەممەد هەبووە کە مردووە و کچێکیشی هەبووە بە ناوی مەهیندۆخت.

رۆژنامەی (القبس) رۆژی ٢٦/٢/١٩٥٦ لە نووچەیەکدا نووسیی کە بەهۆی برووسکەوە فڕۆکەیەکی سووریا لە ئاسمان دوولەت بووە و تەنیا سەرنشینێکی کە ژنێکی کارگوزار بووە پەرجووئاسا رستاوە. سەرنشینەکانی تر بە تیمی فڕۆکەوانیشەوە (کە ژمارەیان ١٩ کەس بوو) هەموویان کوژراون.  ئیبراهیمی نادری یەکێک بوو لە سەرنشینانی ئەو فڕۆکەیە پێشتر دوای تەواوبوونی کارەکەی لە عەرەبستانی سەعوودی و گەڕابوویەوە بۆ سووریا و لەم سەفەرەدا کە لە حەلەبەوە دەچوو بۆ شام تووشی ئەم رووداوە ماتەمینە بوو.  (شایانی باسە کە  رووداوی تێکشکانی فڕۆکەکە رۆژی ٢٤/٢/١٩٥٦  روویداوە. شایانی باسە کە جۆری فڕۆکەکە داکۆتا بووە و رۆژنامەی الاخبار نووسیبووی فڕۆکەکە لە قامیشلوو بەرەو شام فڕیوە). 

سەرچاوە:

پەرتووکی: برایم نادری، نووسەر، وەرگێڕ و سەرۆکی گشتی فەرهەنگی کۆماری کوردستان

ئامادەکردنی: فاڕووق فەرهاد 

ساڵی ٢٠٢١

ئوستوورە

لە فارسی و عەرەبیدا بە (اسطورە) دەنووسرێت.   ماناکەی بریتییە لە چیرۆک و داستانی خەیاڵی کە ئێمە لە کوردیدا واژەی ئەفسانەی بۆ بەکاردەهێنین.  زۆربەی ئوستوورەکان لەسەر بنەمای راستین بەڵام لە دريژەدا کراون بە خەیاڵی. ووشەی ئوستوورە نە عەرەبییە و نە فارسی؛ لە هەموو زووانە ئەوروپاییەکاندا بە شێوەی جیاجیا هەیە. لە فرانسەیی کۆندا گوتراوە ئیستوار یا ئیستۆری. لە لاتین دا بریتییە لە هیستۆریا کە راستەوخۆ و بێ دەسکاری لە یۆنانی وەریگرتووە.  لە هەموو زمانە ئەورپاییەکان دا واتای چیرۆک، بەسەرهات، رووداو و .. دەدات.  ریشەی یونانییەکەیش لە وەید -تۆر ی هیندۆ -ئەوروپایی کۆندایە. 

بە بڕوای من رەگ و ریشە و ماکەی ئەم واژەیە بریتیە لە (ویت)ی کوردی بە واتای گوتراو.

رۆ

 رووانسەر، سیروان، دووروود، دوورۆ

رووانسەر: پێکهاتووە لە رۆ +ان + سەر. واتە سەرچاوەی رووباران.  ئەم رووبارەیش بریتییە لە رووباری خوەرەسوو کە لە نزیک ئەم شارەوە سەرچاوەدەگرێت.

سیروان: پێکهاتووە لە سێ +رۆ +ان.  واتە سێ رووبار.  ئاوەکانی گاوەرۆ، قشڵاخ و ژاوەرۆ و چەند ئاوێکی تر یەکدەگرن رووباری سیروان پێکدەهێنن.

دووروود: ناوی شارێکە لە ئوستانی لوڕستان.  هاوکات دوورۆیش ناوی گوندێکە لە هۆرامان. دوورۆی هۆرامان بە ناوی شێخانی نەقشبەندییەوە بەناوبانگە.  هەرکام لەم دووانە بە هۆی هەبوونی دوو ئاو لە نزیکیانەوە ناوەیان لێنراوە.

ڤیبووتی

لە هیندوستان پاشەڕۆی مانگا دەسووتێنن و دووای ساردبوونەوە کە خۆمان پێی دەڵێین خۆڵەکەوە یا خۆڵەمێش یا مشکی جوان دەیهاڕن و ئاڵەبێژی دەکەن؛ پێی دەڵێن ڤیبووتی کە لای ئەوان تۆزێکی پیرۆزە. وەک بەشێک لە نەریتە دینییەکانیان پەنجەیان لە ڤیبووتی دەدەن و سێ هێڵی ئاسۆیی بە هەنیە یان هەر بەشێکی تری لەشیان دا دەهێنن.

بەردەگۆڕ یا بەردەگاور

لە گەرمەی گفتوگۆمان دا لەگەڵ هاوڕێیەکی لوڕ، گوتی دەزانم کورد و لوڕ یەکن و لوڕ بەشێکە لە کورد، بەڵام ترسی من ئەمەیە کە ئێمە بە لک و خۆتان بە بنەچە هەژمار بکەن؛ من دڵنیام کە ئێمە بنەچەین.  لوڕ یەکەم جار زاگرۆسی ئاوەدان کردووەتەوە و پەلی هاویشتووە بۆ ناوچەکانی تر و هۆبە و تیرە و خێڵی جیاوازتری لێکەوتووەتەوە.  لە رووی نەژادیشەوە ئێستا ئەوەی زۆرتر بە پاکی و پەتی ماوەتەوە لوڕە؛ کە بە هۆکاری جۆگرافیایی لەتەک تورک و ئەرمەن و قەوقازی و عەرەب و ئاسۆریدا تێکەڵ نەبووە..

ئەم ووتەیەی هاوڕێ لوڕەکەم راستیی زۆری تێدایە و من وەک خۆم رەتی ناکەمەوە و دەیپەسەندم.  هەبوونی ئیلامی و کاسییەکان لە جەرگەی زاگرۆس دا و لە پێش مادەکان گەواهیی زۆر راستی دەدات.  بە ووتەی مێژووزانان، ئیلامی و کاسییەکان ئاریایی نەبوون؛ بەڵکوو نەژادی رەسەنی زاگرۆسی بوون.  شارستانییەتی کاسی و ئیلامی شتێکە کە نابێ بکەوێتە ژێر سێبەری مادەکانەوە و پەراوێز بخرێت.  نزیکی و هاوسنووریی ئیلامییەکان لەگەڵ سوومەر بایەخی زۆری هەیە و لەیەکچوونەکانیان لەبارەی دین و نەریتەوە بۆی هەیە بەڵگەی یەکبوونیان بداتە دەستەوە.

ئەم ناوچانەی کە لە کۆندا پێیان گوتراوە ئیلام، سەرەڕای تێپەڕینی هەزاران ساڵ و سەرەڕای ئەو هەموو تاڵانی و کاولکارییەی بە دەستی بێگانە و خۆماڵی تێیاندا ئەنجام دراوە، هێشتا پڕن لە ئاسەواری کۆنی سەرسوڕمێن.  یەکێک لەوانە بریتییە لە بەردەگۆڕ یا بەردەگاور.  تەنیا لە ناوچەکانی بەختیاری پتر لە ٣٠٠ بەردەگۆڕ تۆمار کراون کە هەموویان هی سەردەمانی ماد و کاسی و ئیلامین؛ ئەمە جگە لەوانەی کە لە ناوچەکانی تر هەن؛ کە بەگوێرەی راستییە مێژووییەکان سنووری دەسەڵاتی ئیلام ئوستانی فارسی ئێستایشی گرتووتەوە.  نەخشی رۆستەم کە یەکێکە لە شوێنەوارە مێژووییەکانی ئوستانی فارس، هیچ پەیوەندیی بە فارسەوە نییە بەڵکوو هی ئیلامییەکانە.

تا ئێستا رۆشن نییە ئەم بەردەگۆرانە بە چی مەبەستێک کەندراون؛ بەڵام گوایە بەهۆی زەردەشتی بوونی خەڵکەکەوە، باوەڕیان وا بووە کە لاشەی مرۆڤ لە دوای مردن ناکرێ لە خاک دا هەڵبگیرێت چونکە پیسی دەکات؛ خاکیش بەلای زەردەشتییەکانەوە یەکێک لە چوار توخمە پیرۆزەکان بووە.  لەلایەکی ترەوە کە باسی زەردەشتی بوونی ئیلامییەکان دەکرێت، خودی زەردەشتیش دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.  ئایا زەردەشت کە ٦٠٠ ساڵ پێش زایین ژیاوە، چۆن دینەکەی لە سەردەمی سومەریدا بڵاو بووەتەوە کە کەمتەمەنترین سەردەمی سومەری دەکاتە ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین؟!

گوڵوەنی

گوڵوەنی، هەوری، سرکەیی، هێراتی، سەردەمانی کۆن لە ئاوریشم دروسدەکرا. لە کوردەواریدا پیاو و ژن بەکاریان دەهێنا. ئێستایش لە باشووری رۆژهەڵات واتە کرماشان، ئیلام، خۆرموا، خووزستان، کۊگلۆ و بۆیرەمەد، بووشێر و باشووری ئوستانی فارس  ژن و پیاو بەکاری دەهێنن.  راستە لە کوردەواریدا بەشێوەی بەربڵاو بەکاردەهێنرێ بەڵام تایبەت بە ئێمە نییە، تورک و عەرەب و فارس و زۆر گەل و نەتەوەی تریش بەکاریانهێناوە و دەهێنن. 

هەندێک باس لەوە دەکەن کە مێژووی دروست کرانی گوڵوەنی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر و گوایە بە وتەی دیاکۆنۆڤ بەڵگەی وا لە مادەکانەوە جیماوە کە نیشانی دەدات مێزەر و سەرپۆشی گوڵداریان بەستووە.  زۆر کۆشام تا بزانم لە کوێ دروسدەکرێت، بەڵام زانیارییەکی ووردم دەسنەکەوت.  دیارە لە ئازەربایجانیش جۆرێک گوڵوەنی هەیە و هەر لەوێش دروسدەکرێت کە نەخش و رەنگەکانی جیاوازە و بە تورکی پێی دەڵێن کەلاغایی.

ئەددەی شێر

یەکێک لە رێبەرانی ئاسۆریی کاتۆلیکی مەسیحی بوو.  رۆژی سێی مارسی ساڵی ١٨٦٧ لە شەقڵاوە لەدابوو.  باوکی بە ناوی یاقوب کە قەشە بوو، لە منداڵییەوە ئەددەی فێری زمانی ئاسۆری و زانستەکانی دینی مەسیحی کرد... دوواتر چووە مووسڵ و درێژەی بە خوێندن دا و زمانەکانی سوریانی، تورکی، عەرەبی، فرانسەیی و لاتین فێربوو.  دووای نۆ ساڵ گەڕایەوە شەقڵاوە و خەریکی وانەبێژی بوو.  دوواتر وەک رێبەرێکی دینی چووە کەرکووک و لەوێ خووی دایە فێربوونی زمانەکانی کوردی، فارسی، عیبری، یۆنانی، ئەڵمانی و ئینگلیسی.

  ساڵی ١٩٠٢ وەک رێبەری دینی چووە شاری سێرتی باکووری کوردستان.  لەوێوە چووە ئەستەنبووڵ و لەگەڵ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم دیداری کرد و پاشان چوو بۆ رۆما و چاوی بە پاپی رۆم کەوت.  ساڵی ١٩١٥ و لە کاتی کوشتاری مەسیحییەکاندا لەلایەن عوسمانییەکانەوە، ئەددەی شێر توانیی بە بەخشینی گوژمەیەکی زۆر دراو، ژیانی زۆرێک لە مەسیحییەکانی سێرت رزگار بکات.  پاشان خۆیشی ژیانی کەوتە مەترسییەوە و ماوەی ساڵێک لەلایەن یەکێک لە خانەدانە کوردەکانەوە پەنا درا.  سەرەنجام ٢١/٧/١٩١٥ لەلایەن تورکەکانەوە دەسگیر کرا و سەری بڕدرا.

ئەددەی شێر بەرهەمی نووسراوی جیاجیا هەیە و یەکێک لەوان دوو بەرگی مێژووی کلدۆ ئاشوورە.  هەروەها پەرتووکێک بە ناوی (زنجیرەی مێژووی کوردستان) بە زمانی فرانسەیی.  هەروەتر یەکێک لە کارە زمانەوانییەکانی ئەددەی شێر بریتییە لە واژەنامەیەک بە ناوی (واژە فارسیە عەرەبێندراوەکان) کە تیایدا سەدان ووشەی عەرەبیی شیکاریی کردووە و روونی کردووەتەوە کە لە بنەچەدا عەرەبی نین.  بەڵام ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەمەیە کە  زۆرێک لەو واژانە کە فڕیان بە سەر فارسییەوە نییە و کوردین، هەر بە فارسیی هەژمار کردوون.  ئەم پەرتووکەی وەرگێڕدراوەتە سەر زووانی فارسی.

بۆ دابەزاندنی واژەنامەکەی سەردانی ئەم بەستەرەی تەلەگرام بکە

https://t.me/rojhellatinuwe/1931