ئوستوورە

لە فارسی و عەرەبیدا بە (اسطورە) دەنووسرێت.   ماناکەی بریتییە لە چیرۆک و داستانی خەیاڵی کە ئێمە لە کوردیدا واژەی ئەفسانەی بۆ بەکاردەهێنین.  زۆربەی ئوستوورەکان لەسەر بنەمای راستین بەڵام لە دريژەدا کراون بە خەیاڵی. ووشەی ئوستوورە نە عەرەبییە و نە فارسی؛ لە هەموو زووانە ئەوروپاییەکاندا بە شێوەی جیاجیا هەیە. لە فرانسەیی کۆندا گوتراوە ئیستوار یا ئیستۆری. لە لاتین دا بریتییە لە هیستۆریا کە راستەوخۆ و بێ دەسکاری لە یۆنانی وەریگرتووە.  لە هەموو زمانە ئەورپاییەکان دا واتای چیرۆک، بەسەرهات، رووداو و .. دەدات.  ریشەی یونانییەکەیش لە وەید -تۆر ی هیندۆ -ئەوروپایی کۆندایە. 

بە بڕوای من رەگ و ریشە و ماکەی ئەم واژەیە بریتیە لە (ویت)ی کوردی بە واتای گوتراو.

رۆ

 رووانسەر، سیروان، دووروود، دوورۆ

رووانسەر: پێکهاتووە لە رۆ +ان + سەر. واتە سەرچاوەی رووباران.  ئەم رووبارەیش بریتییە لە رووباری خوەرەسوو کە لە نزیک ئەم شارەوە سەرچاوەدەگرێت.

سیروان: پێکهاتووە لە سێ +رۆ +ان.  واتە سێ رووبار.  ئاوەکانی گاوەرۆ، قشڵاخ و ژاوەرۆ و چەند ئاوێکی تر یەکدەگرن رووباری سیروان پێکدەهێنن.

دووروود: ناوی شارێکە لە ئوستانی لوڕستان.  هاوکات دوورۆیش ناوی گوندێکە لە هۆرامان. دوورۆی هۆرامان بە ناوی شێخانی نەقشبەندییەوە بەناوبانگە.  هەرکام لەم دووانە بە هۆی هەبوونی دوو ئاو لە نزیکیانەوە ناوەیان لێنراوە.

ڤیبووتی

لە هیندوستان پاشەڕۆی مانگا دەسووتێنن و دووای ساردبوونەوە کە خۆمان پێی دەڵێین خۆڵەکەوە یا خۆڵەمێش یا مشکی جوان دەیهاڕن و ئاڵەبێژی دەکەن؛ پێی دەڵێن ڤیبووتی کە لای ئەوان تۆزێکی پیرۆزە. وەک بەشێک لە نەریتە دینییەکانیان پەنجەیان لە ڤیبووتی دەدەن و سێ هێڵی ئاسۆیی بە هەنیە یان هەر بەشێکی تری لەشیان دا دەهێنن.

بەردەگۆڕ یا بەردەگاور

لە گەرمەی گفتوگۆمان دا لەگەڵ هاوڕێیەکی لوڕ، گوتی دەزانم کورد و لوڕ یەکن و لوڕ بەشێکە لە کورد، بەڵام ترسی من ئەمەیە کە ئێمە بە لک و خۆتان بە بنەچە هەژمار بکەن؛ من دڵنیام کە ئێمە بنەچەین.  لوڕ یەکەم جار زاگرۆسی ئاوەدان کردووەتەوە و پەلی هاویشتووە بۆ ناوچەکانی تر و هۆبە و تیرە و خێڵی جیاوازتری لێکەوتووەتەوە.  لە رووی نەژادیشەوە ئێستا ئەوەی زۆرتر بە پاکی و پەتی ماوەتەوە لوڕە؛ کە بە هۆکاری جۆگرافیایی لەتەک تورک و ئەرمەن و قەوقازی و عەرەب و ئاسۆریدا تێکەڵ نەبووە..

ئەم ووتەیەی هاوڕێ لوڕەکەم راستیی زۆری تێدایە و من وەک خۆم رەتی ناکەمەوە و دەیپەسەندم.  هەبوونی ئیلامی و کاسییەکان لە جەرگەی زاگرۆس دا و لە پێش مادەکان گەواهیی زۆر راستی دەدات.  بە ووتەی مێژووزانان، ئیلامی و کاسییەکان ئاریایی نەبوون؛ بەڵکوو نەژادی رەسەنی زاگرۆسی بوون.  شارستانییەتی کاسی و ئیلامی شتێکە کە نابێ بکەوێتە ژێر سێبەری مادەکانەوە و پەراوێز بخرێت.  نزیکی و هاوسنووریی ئیلامییەکان لەگەڵ سوومەر بایەخی زۆری هەیە و لەیەکچوونەکانیان لەبارەی دین و نەریتەوە بۆی هەیە بەڵگەی یەکبوونیان بداتە دەستەوە.

ئەم ناوچانەی کە لە کۆندا پێیان گوتراوە ئیلام، سەرەڕای تێپەڕینی هەزاران ساڵ و سەرەڕای ئەو هەموو تاڵانی و کاولکارییەی بە دەستی بێگانە و خۆماڵی تێیاندا ئەنجام دراوە، هێشتا پڕن لە ئاسەواری کۆنی سەرسوڕمێن.  یەکێک لەوانە بریتییە لە بەردەگۆڕ یا بەردەگاور.  تەنیا لە ناوچەکانی بەختیاری پتر لە ٣٠٠ بەردەگۆڕ تۆمار کراون کە هەموویان هی سەردەمانی ماد و کاسی و ئیلامین؛ ئەمە جگە لەوانەی کە لە ناوچەکانی تر هەن؛ کە بەگوێرەی راستییە مێژووییەکان سنووری دەسەڵاتی ئیلام ئوستانی فارسی ئێستایشی گرتووتەوە.  نەخشی رۆستەم کە یەکێکە لە شوێنەوارە مێژووییەکانی ئوستانی فارس، هیچ پەیوەندیی بە فارسەوە نییە بەڵکوو هی ئیلامییەکانە.

تا ئێستا رۆشن نییە ئەم بەردەگۆرانە بە چی مەبەستێک کەندراون؛ بەڵام گوایە بەهۆی زەردەشتی بوونی خەڵکەکەوە، باوەڕیان وا بووە کە لاشەی مرۆڤ لە دوای مردن ناکرێ لە خاک دا هەڵبگیرێت چونکە پیسی دەکات؛ خاکیش بەلای زەردەشتییەکانەوە یەکێک لە چوار توخمە پیرۆزەکان بووە.  لەلایەکی ترەوە کە باسی زەردەشتی بوونی ئیلامییەکان دەکرێت، خودی زەردەشتیش دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.  ئایا زەردەشت کە ٦٠٠ ساڵ پێش زایین ژیاوە، چۆن دینەکەی لە سەردەمی سومەریدا بڵاو بووەتەوە کە کەمتەمەنترین سەردەمی سومەری دەکاتە ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین؟!

گوڵوەنی

گوڵوەنی، هەوری، سرکەیی، هێراتی، سەردەمانی کۆن لە ئاوریشم دروسدەکرا. لە کوردەواریدا پیاو و ژن بەکاریان دەهێنا. ئێستایش لە باشووری رۆژهەڵات واتە کرماشان، ئیلام، خۆرموا، خووزستان، کۊگلۆ و بۆیرەمەد، بووشێر و باشووری ئوستانی فارس  ژن و پیاو بەکاری دەهێنن.  راستە لە کوردەواریدا بەشێوەی بەربڵاو بەکاردەهێنرێ بەڵام تایبەت بە ئێمە نییە، تورک و عەرەب و فارس و زۆر گەل و نەتەوەی تریش بەکاریانهێناوە و دەهێنن. 

هەندێک باس لەوە دەکەن کە مێژووی دروست کرانی گوڵوەنی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر و گوایە بە وتەی دیاکۆنۆڤ بەڵگەی وا لە مادەکانەوە جیماوە کە نیشانی دەدات مێزەر و سەرپۆشی گوڵداریان بەستووە.  زۆر کۆشام تا بزانم لە کوێ دروسدەکرێت، بەڵام زانیارییەکی ووردم دەسنەکەوت.  دیارە لە ئازەربایجانیش جۆرێک گوڵوەنی هەیە و هەر لەوێش دروسدەکرێت کە نەخش و رەنگەکانی جیاوازە و بە تورکی پێی دەڵێن کەلاغایی.

ئەددەی شێر

یەکێک لە رێبەرانی ئاسۆریی کاتۆلیکی مەسیحی بوو.  رۆژی سێی مارسی ساڵی ١٨٦٧ لە شەقڵاوە لەدابوو.  باوکی بە ناوی یاقوب کە قەشە بوو، لە منداڵییەوە ئەددەی فێری زمانی ئاسۆری و زانستەکانی دینی مەسیحی کرد... دوواتر چووە مووسڵ و درێژەی بە خوێندن دا و زمانەکانی سوریانی، تورکی، عەرەبی، فرانسەیی و لاتین فێربوو.  دووای نۆ ساڵ گەڕایەوە شەقڵاوە و خەریکی وانەبێژی بوو.  دوواتر وەک رێبەرێکی دینی چووە کەرکووک و لەوێ خووی دایە فێربوونی زمانەکانی کوردی، فارسی، عیبری، یۆنانی، ئەڵمانی و ئینگلیسی.

  ساڵی ١٩٠٢ وەک رێبەری دینی چووە شاری سێرتی باکووری کوردستان.  لەوێوە چووە ئەستەنبووڵ و لەگەڵ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم دیداری کرد و پاشان چوو بۆ رۆما و چاوی بە پاپی رۆم کەوت.  ساڵی ١٩١٥ و لە کاتی کوشتاری مەسیحییەکاندا لەلایەن عوسمانییەکانەوە، ئەددەی شێر توانیی بە بەخشینی گوژمەیەکی زۆر دراو، ژیانی زۆرێک لە مەسیحییەکانی سێرت رزگار بکات.  پاشان خۆیشی ژیانی کەوتە مەترسییەوە و ماوەی ساڵێک لەلایەن یەکێک لە خانەدانە کوردەکانەوە پەنا درا.  سەرەنجام ٢١/٧/١٩١٥ لەلایەن تورکەکانەوە دەسگیر کرا و سەری بڕدرا.

ئەددەی شێر بەرهەمی نووسراوی جیاجیا هەیە و یەکێک لەوان دوو بەرگی مێژووی کلدۆ ئاشوورە.  هەروەها پەرتووکێک بە ناوی (زنجیرەی مێژووی کوردستان) بە زمانی فرانسەیی.  هەروەتر یەکێک لە کارە زمانەوانییەکانی ئەددەی شێر بریتییە لە واژەنامەیەک بە ناوی (واژە فارسیە عەرەبێندراوەکان) کە تیایدا سەدان ووشەی عەرەبیی شیکاریی کردووە و روونی کردووەتەوە کە لە بنەچەدا عەرەبی نین.  بەڵام ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەمەیە کە  زۆرێک لەو واژانە کە فڕیان بە سەر فارسییەوە نییە و کوردین، هەر بە فارسیی هەژمار کردوون.  ئەم پەرتووکەی وەرگێڕدراوەتە سەر زووانی فارسی.

بۆ دابەزاندنی واژەنامەکەی سەردانی ئەم بەستەرەی تەلەگرام بکە

https://t.me/rojhellatinuwe/1931

نکاتی پیرامون بازسازی و نوسازی زبان فارسی

زبان بهترین و راحت ترین وسیلە ارتباطی بین انسانها است.  یکی از مهمترین امتیازاتی کە انسان دارد و دیگر جانوران ندارند زبان است. بهمین دلیل بە حیوانات گفتە میشود “زبان بستە”لکن انسان زبان بستە نیست بلکە همانگونە کە دست و پاهایش و دندانهایش را بکار میگیرد، زبانش را نیز بکار میگیرد؛ نە فقط برای خوردن، بلکە برای برقراری ارتباطات و رساندن ایدەها و نظراتش بە دیگران.  مهمترین دلیل پیشرفت انسان روی این زمین و جهان همین امکان تکلم و سخنوری است؛ کە بجز انسان هیچ موجود زندەای از آن برخوردار نیست.   بر اساس مصادر و منابع تاریخی و ادبی، زبان فارسی کە یکی از معدود زبانهای جهان است گذشتەای طولانی دارد، در طول  عمر خویش با تغییرات بسیاری مواجە شدەاست.  بخصوص بعد گرویدن ملت فارس بە دین اسلام و رسمیت پیدا کردن زبان عربی همچون زبان دینی و مدیریت مملکت، دهها و شاید گفت صدها هزار واژە عربی از این طریق وارد زبان فارسی شدەاست.  البتە این احتمال نیز وجود دارد کە قبل از اسلام نیز بدلیل همجواری رابطە بین این دو قوم بودە باشد و واژەهائی بین این دو قوم رد و بدل شدە باشد.  بعد از اسلام، حملە مغولها بە خاور میانە و همچنین حملە وسیع ترکها از آسیای میانە بە سوی غرب آسیا، هرکدام بە نوبە خود تاثیر مخربی بر زبان فارسی داشتەاند.

اکنون بعد از قریب بە یک قرن از تشکیل دولت ـ ملت فارس کە همان (ایران) است، علیرغم آنکە در دوران سلطنتی و در دوران جمهوری اسلامی همە امکانات دولت و سرمایە عظیمی برای پیشرفت زبان فارسی بکار گرفتە شدە است، اما هنوز بیش از ٦٠ درصد واژەهای این زبان عربی است.  اصلا از نظر یک فارس زبان معمولی، بهترین فارسی دان کسی است کە بیشترین واژەهای عربی را هنگام گفتگو و سخنرانی بکار می برد.  زبان عربی تا حدی بر زبان فارسی تاثیر گذاشتە است کە حتی روش جملەبندی و ساختار جملە را نیز بسوی عربی تغییر دادە است؛ همین موضوع باعث شدە است تا تفاوت بین جملە بندی کوردی با جملەبندی فارسی نمایان تر شود. 

این یک واقعیت است کە کوردی نیز از واژەها و عبارات عربی استفادە میکند؛ و هزاران واژە عربی الاصل در زبان کوردی وجود دارد اما در کنار همین واژەهای عربی معادل کوردی هم هست و بطور روزمرە از آنان استفادە می شود.  تاثیرات و نفوذ زبان عربی بر زبان فارسی تا حدی است کە یک فارس زبان هنگامیکە  یک نام فارسی را بە صیغەی جمع بیان میکند بطور ناخوآگاه آن واژە فارسی را بە شیوە عربی جمعبندی میکند؛ برای مثال بجای استادها می گوید اساتید در حالیکە استاد عربی نیست، بجای دستورها ،می گوید دساتیر، یا بجای دفترها می گوید دفاتر و الخ... یا هنگام شمارش نقاط بجای یکم، دوم، سوم و.. می گوید اولا، ثانیا، ثالثا، رابعا..

در چنین وضعیتی انتظار می رود کە افراد از یک طرف، و دولت و ادارات و تشکلهای فرهنگی از طرف دیگر سعی کنند راه حلی برای نجات زبان فارسی پیدا کنند. و البتە کوششهای بسیاری صورت گرفتە است.  در این دوران شبکەهای اجتماعی نیز هموطنان فارس زبان چە در داخل ایران چە در ممالک خارجە آنانیکە اهل زبان و فرهنگ هستند تلاشهای زیادی از این طریق انجام دادەاند.  رادیو، تلویزیون و سایر رسانەها نیز هر کدام سعی کردە است در این راستا نقشی داشتە باشد.  اما هنوز راهی دراز و طولانی در پیش دارند کە انتهای آن قابل رؤیت نیست.  دلیلش این است کە اولا: زبان فارسی بخاطر اینکە واژگان بسیاری را از دست دادەاست توانائی و امکانیات ساخت این همە واژەها را ندارد.  دوم اینکە بدلیل تغییراتی کە تحت تاثیر زبان عربی در ساختار جملەبندی فارسی بوجود آمدە است، اکثریت اشخاصی کە در این مورد دارند تلاش میکنند، سعی می کنند واژەهای جایگزین را بر اساس همان واژەهای عربی و همان ساختار جملەبندی عربی بسازند.  این یک اشتباه است کە تاثیرات مخرب آن در آیندە بهتر عیان خواهد شد.  نوسازی و بازسازی زبان فارسی بر اساس زبانی موفق خواهد شد کە با فارسی هم ریشە باشد و همزمان یک زبان متین و استخواندار باشد.

بنظر بندە راحت ترین و بهترین راه حل برای بازسازی زبان فارسی، اخراج واژەهای عربی و جایگزینی آنان، با استفادە از زبان کوردی است.  استفادە از زبان کوردی نە بە این معنا کە جای خالی هر واژە عربی را با یک واژە کوردی پر کرد؛ نە، بلکە دولت ایران علنا زبان کوردی را زبان رسمی کشور اعلام کند.  در رسانەهای ملی این کشور و در کنار زبان فارسی از کوردی استفادە بعمل آید.   در کوردستان این تجربە موفق گردیدەاست؛ هنگامیکە سال ١٩٩٢ رادیۆ آمریکا و بعدا تلویزیون مید تی وی بە هر دو گویش سۆرانی و کورمانجی برنامەیشان را شروع کردند.  برای نمونە بعضی اوقات یک خبر بە سۆرانی پخش می شد، سپس دنبالە آنرا بە کورمانجی پخش میکردند.  ابتدا کمی ناخوشآیند بود برای شنوندەگان کورد اما رفتە رفتە عادت کردند، و گوش دادن بە هردو قسمت برای آنان عادی شد.  آن برزخی کە چهل سال قبل بین سورانی و کورمانجی بود الان از بین رفتە است.  آخە فرق بین کوردی و فارسی زیاد نیست؛ اگر واژەهای عربی از آن خارج شوند.

لازم بذکر است کە رسمیت دادن بە زبان کوردی در سطح ایران فقط بە زبان فارسی کمک نمی کند، بلکە از ناحیە اجتماعی، سیاسی و مدیریتی نیز ایران را بە یک دولت دموکراتیک و آزاد تبدیل خواهد کرد.  دولتی کە همە اقوام، مذاهب و ادیان با هر عقایدی کە دارند میتوانند در آن و کنار همدیگر زندگی کنند.