خودا

 

خودا ووشەیەکی سەدا سەد کوردییە و ووشەیەکی زۆر واتادارە. زۆر لە ناوەکانی تری خودا واتابەخشترە کە لە زمانە جیاوازەکان دا هەن. خودا واتە خوەدی، خێو، خاوەن، خودان. بە واتایەکی تر یانی خاوەنی هەموو جیهان و زیندەواران و ئاسمان و گەردوون.

ووشەی (گۆد)ی ئینگلیسی وەک دەڵێن ریشەیەکی نادیاری هەیە و هەندێکیش دەڵێن دەگەڕێتەوە بۆ سەر ریشەی پرۆتۆ هیندۆ ئەوروپایی. گوایە لە ووشەی (هوتا)ی سانسکریتەوە وەرگیراوە. دیارە گۆڕانی (خ) بۆ (هـ) یا (خ) بۆ (گ)، هەروەها گۆڕانی (د) بۆ (ت) لە نێوان زمانەکان دا زۆر ئاساییە و نموونەی زۆرە. بۆیە بە دڵنیاییەوە هەم (گۆد)ی ئینگلیسی و هەم (هوتا)ی سانسکریت، کە بۆ زمانەوانان واتا و رەگ و ریشەیان نادیارە، ریشەیان لە کوردی دایە و هەمان (خودا) یا (خاوەن)ی کوردییە. لە هەورامی دا جگە لە ووشەی (خوا) واژەی (هوما)یش هەر واتای خودا دەبەخشێت. دیارە گۆڕانی (هـ) بۆ (خ) و (م) بۆ (و) لە نێوان هۆرامی و سۆرانی دا زۆر ئاساییە. وەک هەویر/هەمیر، ناو/نام، زاوا/زاما و تاد..

ووشەی(دییو)شمان لە زوانی فرانسەیی دا هەیە کە وەک دەڵێن لە لاتینەوە وەرگیراوە و لە بنەرەت دا واتە درەخشان، ئاسمان، و بەهەشت. هەروەها هەندێک کەس لە کوردان لایان وایە لەگەڵ ووشەی (دێو)ی کوردی هاوڕیشەیە.

ووشەی (اللە)ی عەرەبی روون و ئاشکرایە کە لە (ئیل، ئیلۆ، ئیلۆهـ، ئیلۆهیم)ی سامی وەرگیراوە و بە ئەگەری زۆر (ال)ی سەرەتا هەمان (ال)ی نیشانەی ناوی ناسراوە لە زمانی عەرەبی دا. واتە ناوەکە خۆی بریتییە لە (ال الە) یا (ئەل ئیلاهـ). تەنانەت کاتێک قورئان یا بابەتێکی عەرەبیش وەردەگێڕن بۆ سەر زمانی ئینگلیس لەجیاتی (اللە) دەنووسن (دە گۆد) واتە (خوداکە). یانی ناوێکی ناسراوە. لە زمانی عیبری دا (ئیلۆهیم) واتە شکۆدار. (ئیل) لە بەشە جیاوازەکانی تەورات دا هاتووە بۆ زۆر مەبەست بەکارهاتووە. یەکێک لە واتاکانی بریتییە لە باوکی خوداکان.

ئەوەی گرنگە باسی بکرێت ئەمەیە کە تەنانەت ئەو جوولەکە و مەسیحیانەیش کە زمانی دایکیان عەرەبییە، بە خودای خۆیان دەڵێن (اللە) نەک (ئیل یا ئیلۆ و ئیلۆهیم).

دەڵێن خودای ئیبراهیم سەرەتا ناوی (یەهوە) بووە. ئەم ناوە لە زۆر زمان دا بە واتای جیاواز لێکدراوەتەوە. ئۆجەلان دەڵێ کاتێ پرسیاری خودا لە ئیبراهیم کرا، لە وەڵام دا بە کوردی گوتی (یە، هەوە) واتە ئەوە ئەوە یا ئەوە خۆیەتی. ئەم دوو ووشەیە کەوتە سەر زمانی جوولەکەکان و تا زەمانێکی دوور و درێژ هەر دەیانگوت (یەهوە) نەک (ئیل، ئیلۆ، ئیلۆهـ و ئیلۆهیم).

ئەمڕۆ یا ئەوڕۆ

رۆژێک نووسراوەیەکی هاوڕێیەکم خوێندەوە و لە کۆتاییدا لە تێ بینییەکی کورت دا نووسیم خۆزگە لەجیاتی (ئەوڕۆ) ووشەی (ئەمڕۆ) ت بنووسیبایە.

لە وەڵام دا فەرمووی من کوردی دەنووسم نەک فارسی.(ئەمڕۆ) هەر هەمان (امروز)ی فارسییە.

لێرەدا بۆ ئەو هاوڕێ بەرێزە و هاوڕێیانی تریشم دەڵێم، یەکەم: فارسی و کوردی ئەوەندە لە یەکترییەوە نزیکن، ئەگەر نەڵێین خوشکن بە دڵنیاییەوە ئامۆزان. یان دەتوانم بڵێم فارسی فەرزەندی کوردییە. لەسەر ئەو باوەڕەم هەموو ووشەیەکی کوردی فارسی نییە؛ بەڵام بە دڵنیاییەوە هەموو ووشەیەکی فارسی کوردییە.

واژەی (امروز)، فارس بەکاری دەهێنێ؛ بەڵام نازانێ بۆچی دەڵێ (امروز) و ناڵێ (این روز)؟؟ نازانێ (ام) هەمان (ئەم)ی کوردییە و لە رێگەی لوڕییەوە چووەتە نێو فارسییەوە. هەموو زار و شێوەزارەکانی لوڕی دەڵێن (ئیمروز یا ئەمرووز، یا ئەمرووژ؛ تەنانەت بەختیاری کە لە هەمووان نزیکترە لە فارسی دەڵێن (ئیمرووز). ئاخێوەری فارس نازانێ بۆچی دەڵێ (امشب) و ناڵێ (این شب)، بۆچی دەڵێ (امسال) و ناڵێ (این سال)؟!!

بەڵێ، واژەکانی ئەمڕۆ، ئەمشەو و ئەمساڵ کوردین نەک فارسی. کاتێک دەڵێی (ئەورۆ) واتە رۆژێک لەو رۆژانەی بەر لە ئەمڕۆ. بەڵام لە شێوەزاری موکریانی و زۆر ناوچەی تردا ووشەی (ئەم) نییە؛ لەباتی (ئەم)یش هەر دەڵێن (ئەو)؛ هەر بۆیە لەبری (ئەمڕۆ، ئەمشەو، ئەمساڵ) دەڵێن (ئەوڕۆ، ئەوشۆ، ئەوساڵ).

برا تۆفیق

 

یەکێک لە شیرین هۆشەکانی ناوچەی پیرانشار بوو. وا بزانم لە ژیاندا نەماوە.

من لە نزیکەوە نەمدیتبوو بەڵام ئێمە کە ماڵمان لە گوندی (گەپڵەسەن) بوو، بنەماڵەی برا تۆفیقیش خەڵکی (درپکە) بوون؛ زۆر لە گوندی ئێمەوە دوور نەبوو.

دەیانگوت بە بنەچە خەڵکی گوندی (لێوژە) بوون لە دۆڵی شەهیدانی بناری قەندیل.

منداڵەکانی هاوتەمەنم یا گەورەکان کە باسی تۆفیقیان دەکرد، دەیاگوت هەمیشە دەچووە لای ئاسنگەر و وەستاکان تیر و کەوان و تەور و شتی سەیر و سەمەرەی چاک دەکرد و بە دەستییەوە بوو. هەرچەندە من نەمدیتبوو بەڵام لە خۆوە لێیدەترسام. لام وابوو لە هەر شوێنێ بمبینێ، پەلامارم دەدات.

دوواتر کە گەورەبووم و ئاوارە بووین لە زمانی خەڵکییەوە زۆر شتم سەبارەت بە کار و قسە خۆشەکانی برا تۆفیق دەبیست. دەیانگوت پێشمەرگەی زۆر خۆشدەویست و دووای ئەوەی کە شار و گوندەکانیش کەوتبوونەوە دەست رێژیم، برا تۆفیق لەسەر کوردایەتیی خۆی بەردەوام بوو. دیارە زۆربەی خەڵکی ناوچەکە بیرەوەریی جۆراوجۆریان لەگەڵ برا تۆفیق هەیە.

ئەگەر ماوە یادی بەخێر بێت و ئەگەریش کۆچی دوایی کردووە گیانی ئارام و ئاسوودە بێ.

وێنەکەم لە تەلەگرام وەرگرتووە

لاپەڕەی وێنە کۆنەکانی پیرانشار

پات

کۆمەڵێک واتای جیاوازی هەیە.

١- یەکسان بوون لە یاری و قومار دا.

٢- جار، چەل، گل. وەک دەڵێن دووپات و سێ پات..

٣- هەویر، هەویری سووتاو لە تەندووردا،ووردکەنان

پات لە زمانی فرانسەیی دا (pâte) هەر وەک (پات)ی کوردی دەخوێنرێتەوە و هەر هەمان واتای هەویر دەبەخشێت. لە کوردیی سۆرانی دا رەنگە بەشێوەی سەربەخۆ زۆر بەکارنەهێنرێت بەڵام وەک جووتواژە (نان و پات) یا (خوان و پات) یا (هەویر و پات) بەکار دەهێنرێ.

لە کورمانجی دا فرمانی (پاتن) هەیە کە واتای نان پێژان یا چێشت لێنان دەبەخشێت.

وەستا، وەسا، هۆستا، هۆسا

لە زوانی پەهلەویدا وەک (ئۆستات) یا (وەستات) هەیە. واتە واژەیەکی کۆنە و کوردییە. بە واتای (مامۆستا، فێرکار، ئامۆچیار، کارزان، پیشەزان و..) هاتووە. ووشەی مامۆستا لەمەوە دروست بووە (مام+وەستا)؛ و پێشتر تەنیا بۆ پیاو بەکارهاتووە. ئەم ووشەیە لە فارسی دا بووە بە (ئۆستاد) و لە عەرەبیشدا بووە بە (استاذ). خوێندەوارەکانی ئێستامان لە باشوور ووشەی (مامۆستا) بەلایانەوە سووکە و عەرەبێنراوەکەیان بەلاوە بەرزتر و ماقووڵترە؛ بۆیە یەکتری وەک (ئوستاز) بانگ دەکەن؛ بەڵام بە دوکاندارێک یا عەرەبانەچییەک دەڵێن (وەستا). دیارە لەم ساڵانەی دواییدا (وەستا)یش کەم بووەتەوە، بۆ ئەوەی رەنگ و رووی عەرەبییەکەی تۆختر بکەنەوە بە ووشەی (حاجی) جێگەی وەستایان پڕ کردووەتەوە.

سرۆ یا سروو

 

دەکرێ هەم وەک پاشکۆ لەگەڵ ووشە بەکار بهێنرێت؛ و هەم دەکرێ وەک واژەیەکی سەربەخۆ پاشکۆی بۆ دابنرێت بۆ دروسکردنی واژەی نوێ.

لە ووشەی (چەقەسرۆ)دا واتای (بێژەر) دەدات.

لە ووشەی (سروود) دا کە پاشکۆ (د)ی وەرگرتووە واتای گۆرانی و ئاواز دەدات.

لە زوانی فارسی دا (سرودن و سراییدن)یش هەیە واتە (سروود) وەک فرمان بەکار دەهێنرێت؛ بە واتای خوێندنەوەی هۆنراوە و گۆرانی چڕین.

لەوانەیە (چڕین) و (سراییدن)ی فارسی یەک ریشەیان هەبێت.

یا شێخ ئەمینی سندۆڵان!

بابم گێڕایەوە:

لە سەردەمی قاتی و قڕییەکەی جەنگی جیهانیی یەکەم نانی گەنم و جۆ دەسنەدەکەوت؛ و مەردم بەناچاری دانەوێڵەکانی تری وەک گەنمەشامی، نۆک، هەرزن و تەنانەت داڕوجانیان بە دەستاڕ دەهاڕی و دەیانکردە پەپۆڵە و دەیانخوارد. لەو ناوچانەی کە رووبەری تەختایی کەم بوو، دەرفەتی چاندنی گەنم و جۆ کەم بوو، خەڵک بارودۆخیان خراپتر بوو، چونکە پاشەکەوتی ئارد و گەنمیان زۆر کەم بوو. ئەوان پتر گەنمەشامی و هەرزنیان پاشەکەوت کردبوو؛ هەربۆیە پتر خواردنیان نانی هەرزن بوو.

یەکێک لە سیفەتە خراپەکانی خواردنی هەرزن ئەمە بوو کە لە ریخۆڵەی مرۆڤدا بە تەواوی هەرس نەدبوو، ئەوانەی چەند رۆژێک لە سەریەک دەیانخوارد تووشی گرفتی هەرس دەبوون و دەگیران (قەبز) دەبوون.

دەڵێن لەو سەروبەندە دا رۆژێک لەو قەندیلە کابرایەک بە رێبواری لە رۆژهەڵاتەوە دەیەوێ بڕوات بۆ ئەودیو. کاتی نیوەڕۆ دەبێ، دەگاتە دەوروبەری گوندی قەرناقەو. ئەو سەردەمە وا باو بوو، کەسی غەوارە و رێبوار و میوان کە خزم و ناسیاویان لە شوێنێک نەبووایە، کە دەچوونە ئاوەدانییەک، یەکسەر دەچوونە مزگەوت. کابرایش روودەکاتە مزگەوت و دەیەوێ دەسنوێژێک بشوات. تەماشا دەکات لەو دەوروبەرە لەبن هەر بنچکێک و هەر دارێک کەسێک هەڵترووشکاوە و سێنگێکی لەپێش خۆی داکوتاوە؛ و هەردوو دەستی بە سێنگەکەوە گرتووە و نەقە نەقێتی. شایانی باسە کە خەڵکی ئەو ناوچەیەی قەندیلەیش زۆربەیان موریدی شێخ ئەمینی سندۆڵان بوون.

کابرا کە گوێی هەڵخست و سەرنجی لە خەڵکەکەدا دیتی یەکێکیان کە ئەوەندە هەرزنی خواردبوو، رەوشی زۆر لەوانی تر خراپتر بوو، هاواری بۆ شێخ و مەشایەخ دەبرد، پڕ بە دەنگی خۆی دەنەقێنێ و هاوار دەکا، یا شێخ ئەمینی سندۆڵان!!!

# پەپۆڵە = جۆرێک لە کولێرەی ساددە و و سەرەتایییە، کاتێک ئاردێک پێزی نابێت و بۆ نان و کولێرە ناشێت، بۆ ئەوەی خەسار نەبێت و فڕێ نەدرێت دەیکەنە پەپۆڵە و دەیخۆن.

# داڕووجان = جۆرە دانەوێڵەیەکە لەگەڵ گەنم دەڕوێت. زۆر جار خەڵکی هەژار و نەدار بە ناچاری دەیانخوارد.

# سینگ = پاچلە، گڵمیخی چێو. دارێکی نزیکەی نیوگەز یا زیاتر لێک و لووس دەکرێت و سەرێکی تیژ دەکرێت بۆ داکوتان لەسەر زەوی. بۆ بەستنەوەی ئاژەڵ یا بەستنی رستەی چادر و دەوار و تاد..

# هەڵترووشکان = چینچک دان. ئەو حاڵەتەی کە مرۆڤ دادەنیشێ بۆ کاری سەراو.