چووچ

چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە.  سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت.  بەڵام لە لوڕیی باشووردا بە درەختێک دەگوترێت کە چڵ و پەلە باریکەکانی دەکرێتە فڵچە بۆ شۆردنی ددان. بە عەرەبی (شجرة الاراک)ی پێدەگوترێت؛ بە فارسییش پتر وەک درەختی (میسواک) ناسراوە.  لە ناوچەکانی لوڕستانی باشوور، ئەو ناوچانەی کە بە (لارستان) ناسراوە و دەکەونە باشووری شیراز دەڕوێت.  ناوە زانستییەکەی بریتییە لە (Salvadora persica).

هێژمۆنی

 ئەم واژەیە لە ئینگلیسی دا وەک هێجیمانی بێژە دەکرێت. عەرەب عەرەباندوویەتی و کردوویەتی بە (هەیمەنە). فارس هەر هەمان واژە بە شێوەی دەربڕینی فرانسەیی بەکاردەهێنێ کە بریتییە لە (هێژمۆنی). کوردیش فرانسەییەکەی لە رێگەی فارسییەوە وەرگرتووە و وەک هێژمۆنی یا هەژموونی بەکاریدەهێنێت. ووشەکە لە (هێگیمۆنیا)ی یۆنانییەوە وەرگیراوە. لە یۆنانی دا واتە هێز، دەسەڵات، دەسڕۆیشتوویی، سەروەری، رێبەری. بۆ وێنە بە واتای هێز و رێبەری کردنی دەوڵەت -شارێک بەسەر دەوڵەتشارێکی تردا بەکارهێنراوە. (هێگیمۆنیا) لە فرمانی (هێگیستای) وەرگیراوە بە مانای رێبەریکردن. گومان دەکرێت کە (هێگیستای) لە واژەی (ساگ - ئیۆ)ی پرۆ هیندۆ ئەوروپایی وەرگیرابێ؛ بە واتای شۆپاندن، شوێنهەڵگرتن، سۆراخکردن.

بە بڕوای من رەگی ئەم واژەیە (هێز) ی کوردییە کە هەم لە مانادا و هەم لە بیچمدا لەتەک یونانییەکە یەک دەگرنەوە. وەک دەبینین رەگی ووشەکە لە یۆنانیدا بریتییە لە (هێگ). گۆڕانی دەنگی (ز) بۆ (گ) لە نێوان کوردی و زووانە ئەوروپاییەکاندا زۆر ئاساییە و نموونەمان زۆرە. وەک ماگنا = مەزن. گۆڵد = زەرد. بڕوام وایە لە کوردیدا ووشەی هێز لەگەڵ پاشوەندی (مانە) کە دەبێتە (هێزمانە) بەکاربهێنرێت واتای کتومتی (هێگیمۆنیا)ی یۆنانی و ئەوروپایی دەدات بە ریشە و بیچمی کوردییەوە.

بڵێسە

واژەکانی بڵێسە، بڵاچە، بلاز و بلیز لە سۆرانی و لوڕیدا هاوڕیشەن لەگەڵ (Blitz) و (Blaze)ی ئینگلیسی. واژە ئینگلیسییەکە ئێستا زۆرتر بە واتای خێرا بەکاردەهێنرێت بەڵام لە بنەڕەتدا مانای پەلاماردانی دەستوبرد یا تێڕۆهاتنی هەبووە. ووشەکە لە ئەڵمانیدا بریتییە لە (Blitzkrieg) بە واتای پەلاماردانی خێرا و دەستوبرد و لە واژەی ئەڵمانیی ناوینی (Blicze) وەرگیراوە؛ بە واتای ترووسکەدان. ئەمیش لە ئەڵمانیی کۆن وەرگیراوە.

ئەگەر سەرنج بدەین ریشەی کوردییەکە و ئەڵمانییەکە هەر یەکن تەنانەت ووشەی (لەز)ی کورمانجیش کە واتای خێرا و دەستوبرد دەدات، بۆی هەیە هاوڕیشەی ئەم ووشەیە بێت.

شیلاجیت

 

ماددەیەکە لە بەرزەڵانەکان لە کەلێنی تاوێر و ئەشکەوتەکان دەردەفیچقێ و بە بەردەکانەوە دەنووسێت و ووشک دەبێت. رەنگی قاوەیی تۆخ یا رەشە. ماددەیەکی تاویانۆکە واتە لە ئاودا دەتوێتەوە. لە کۆنەوە وەک دەرمانی نەریتی بەکارهێنراوە هەرچەندە هیچ سەرچاوەیەکی زانستی نەیپەسەندووە. لە کوردستان بەیتاڵ و دەرمانگەرەکان بۆ هەڵبەستنەوەی شکستی بەکاریانهێناوە. شیلاجیت دووای تواندنەوە لە ئاودا، دەپاڵێورێت و دەکوڵێنرێت و ئینجا لەبەر خۆر ووشک دەکرێتەوە و بە ووشکی هەڵدەگیرێت. شیلاجیت، مۆمیا یامۆمنایی یا موملایشی پێدەگوترێت.

ئادەم

زۆرینە بڕوا دەکەن کە ئەم ناوە واژەیەکی زمانە سامییەکانە؛ بەڵام بە دڵنیاییەوە ئارەوی نییە هەرچەندە سەرچاوە ئیسلامییەکان دەڵێن لە (ادیم الارض)ەوە هاتووە. لە عیبریدا ئەدم، ئەدەم، ئەدەمە واتە خاک، زەوی. لە ئەکەدیدا ئادەموو یانی خوێن. لە زووانی کەنعانیدا ئادەم یانی مرۆڤ. لە سانسکریتدا ئەدەم یانی رامکردن و جڵەوکردن لە ئاڤێستادا ئایودامەن یا ئەیودامەن هەیە بە واتای یەکەم ئافرێنراو؛ گوایە پەیوەندیی هەیە بە ناوی ئادەمەوە..

من لام وایە ئادەم لە ووشەی ئاد بە واتای ئەو یا ئادا/ئاڏای کوردییەوە وەگیراوە بە مانای دایک یا داپیر؛ و پاشوەندی (م)ی وەرگرتووە. لێرەدا ئادەمی پیاو وەک رێز پلەی بەرزی لە ئاستی دایکدا پێدراوە. پێدەچێ واژەکە زۆر زۆر کۆن بێت و ئەو سەردەمە هاتبێتە کایەوە کە ژن پێگەی بەرەو لاوازی چووە و پیاو بەسەریدا زاڵ بووە وەک سەردەمی سومەری

پاشوەندی (م) لە زۆر واژەی تری کوردیدا هەیە بۆ وێنە.

قەڵەم، ئارەوی نییە بریتییە لە کەل +ەم. خزم بریتییە لە خێز +م. مەردم بریتییە لە مێرد/مەرد + م. گەرم بریتییە لە گڕ +م و تاد..

قەڵەم

 

واژەی قەڵەم لە بنەرێتدا عەرەبی نییە و بە گۆڕینی پیتی (ک) بۆ (ق) عەرەبێندراوە. لە زمانی سانسکریت دا واژەی (کەلەمە) هەیە بە مانای قەدی گیا یا قامیش. لە زووانی کوردیدا واژەی (کەل)مان هەیە بە مانای پارچە چڵ و پەلی دار و دەوەن. هەندێ جار وەک (کەڵ)یش بێژە دەکرێت. رەنگە (لک) و (کەل) هەڵگەڕاوەی یەکتری بن؛ جا کامەیان کۆنترە ئەمە بابەتێکی ترە. کەل وەک زۆر ووشەی تر پاشوەندی (م یا ەم)ی وەرگرتووە و بووە بە (کەلەم). پاشان ووشەکە چووەتە نێو زمانەکانی ترەوە و بووە بە (قەلەم).

شڕواڵ

 

شڕواڵ، شەڕواڵ، سرواڵ، سربال، شلوار، شاڵوار، شەڵوار، شەواڵ، شواڵ..

ریشە و بنەچەکەی بریتییە لە (شاڵ). (شاڵ) لە کوردی دا زۆر واتای هەیە. بۆ وێنە، پشتێن، سەرپۆش، قوماشی مەرەز، پشتێنی سەیید، چۆغە، قوماش بە گشتی و.. (وار) پاشوەندە، لە دەیان ووشەدا هەمانە وەک نوشتەوار، زیندەوار، گردەوار، دەستەوار و .. بە گشتی شاڵوار واتە شتێک لەشێوەی شاڵ یا دروستکراو لە شاڵ.

شاڵ+وار چووەتە نێو زمانەکانی فارسی، تورکی و عارەبییەوە و بە گوێرەی زمان و شێوەزارە جیاوازەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە و لە بیچمی جیاجیادا خۆی دیتووەتەوە. تەنانەت لە هەندێک بارودۆخ دا ئاڵوگۆڕ بەسەر واتاکەیشی دا هاتووە.