شاژن

 لە زمانی کوردیا وشەی شاژن نەبووە بەڵکوو زمانەوانەکانمان لە سەدەی بیستەم دا دروستیان کردووە. ئێستایش هەڵە و کەموکووڕیی پێوە دیارە. لە کوردیدا شا هەر شا بووە چ ژن بووبێت چ پیاو. ئێستایش لە چیرۆک و داستانەکاندا دەگێڕنەوە دەڵێن وڵاتێک هەبوو شایەکەی ژن بوو ؛ ناڵێن شاژنی هەبوو. شاژن واتە ژنی شای وڵات نەک ژنێک کە دەسەڵاتەکانی شای هەبێت و کاری شایەتی بکات.

کاتێک کە باسی شای بریتانیا دەکەین نابێ بڵێین شاژن چونکە لە راستیدا ئەو خۆی شایە و مێردەکەی شا نییە. بە هەمان شێوە بۆ شای هەنگ دەبێ بڵێین شا نەک شاژن چونکە ئەو هەنگەی لەگەڵی جووت دەبێ شا نییە.

رەواج

لە عەرەبیدا رایج و تەرویج و زۆر واژەی تری لێ سازکراوە؛ بەڵام خودی ووشەکە کوردییە و هەمان پەیڤی (رەوا)یە. عەرەب گەلێک واژەی تری ئێمەیان لەسەر ئەم شێوازە و تەنیا بە خستنەسەری یەک پیتی (ج) عەرەباندووە. وەک تازە > تازج، بەرنامە> بەرنامج، ناسک>نازج، زاوا > زەواج و تاد.. لەبەرئەوەی لە زمانی عەرەبیدا گەردانکردنی ووشە و گۆڕینی بۆ فرمان کارێکی ئاسان و ئاساییە، هەربۆیە بۆ کەسانی ناعەرەب ئاسان نییە واژەکانی خۆیان لە عەرەبیدا بناسنەوە؛ ئەگینا ئەو عەرەبییەی ١٤٠٠ ساڵە مەدح و ستایشی توانایی دەکرێت هێجگار وا دەوڵەمەندیش نییە.

پلاتۆ

 

لە زمانە ئەوروپاییەکان دا واژەی(Plateau) هەیە کە بەرامبەرەکەی لە کوردی دا (بان، بانوو یا بەن)ە. بە دەشت و گۆڕاییەک دەگوترێت کە لەسەر بەرزاییەک هەڵکەوتووە. سەد ساڵێک لەمەوبەر کاتێک کە ئێرانییەکان دەستیان کرد بە وەرگێڕانی پەرتووکە ئەوروپاییەکان بۆ سەر زووانی فارسی، لە بەرامبەر (پلاتۆ) دا ووشەی (فَلات)ی عەرەبییان دانا کە بە دەشتێکی ووشک و قاقڕ دەگوترێت. تەنیا لەبەر ئەوەی (فەلات) لە بیچم و روواڵەت دا لە (پلاتۆ)وە نزیک بوو، ئەم واتایەیان پێدا و تا ئێستایش بەکار دەهێنرێت.

مایەی داخ و کەسەر ئەمەیە کە دەبینم کابرا بە کوردی دەدوێت و بۆ کورد داخێوێت کەچی پەیتا پەیتا واژەی چەوتی (فەلات) بەکار دەهێنێت لەجیاتی بەرانبەرە کوردییەکەی.

سوء استفادە

 

ئەم دەستەواژەیە کە لە دوو واژە ساز بووە و هەردووکیان عەرەبین، لە فارسی دا بەکاردەهێنرێت و زۆریش باوە. کاتێک کەسێک لە رووداوێک، دۆخێک یا شتێک بۆ مەبەستی خۆی کەڵک و سوود وەردەگرێت واتە ئەو دۆخە یا رووداوە بۆ قازانجی خۆی دەقۆزێتەوە، دەڵێن فڵانی (سوء استفادە)ی لەو کارە یا دۆخ و رەوشە کرد.

لەم یەک دوو ساڵی رابردووە دا لێرە و لەوێ دیتوومە بەرامبەر ئەم دەستەواژەیە کەسێک ووشەی (کەڵکاژۆ)ی ساز و پێشنیازی کردووە؛ و دیتوومە کەسانێکیش هەن بەکاریان هێناوە. بەڵام چەندی بیری لێ دەکەمەوە واتای (سوء استفادە) نادات بە دەستەوە. کەڵکاژۆ پتر مانای سوودجۆیی و بەرژەوەندیخوازی دەدات، نەک کەڵک و سوود وەرگرتن بە نیاز و نییەتی خراپ. ئەمە جگە لەوە کە خودی (کەڵک)یش شایستەی ئاژۆتن و لێخوڕین نییە؛ مەگەر مەبەست مەلی (کەڵک) بێت.

شەوە

ئەمە لە زووانی عارەبی دا واتە تارمایی، گیان، سایە، گیانێکی مردوو کە خۆی نیشانی زیندووەکان دەدات و تاد..

زۆر واژەی وەک ئەمە عەرەبێندراون و نایانناسینەوە. شەبەح هەر هەمان (شەوە)ی کوردییە و عەرەبێندراوە.

(شەوە) بوونەوەرێکی خەیاڵییە پەلاماری کۆرپەی نەوزاد و دایکی دەدات ئەگەر بە تەنیا بن و کەس بە لایانەوە دیار نەبێت.

گۆرانییەکی گەلەری دەڵێت:

ماڵت وێران بێ شەوە!

بۆچ ئەمنت نەبردەوە؟

ئاخوڕ

 

ئاخوڕ یا ئاخور بەو شوێنە دەگوترێت کە بە قوڕ دروست دەکرێت بۆ ئالیکی ئاژەڵ تا لێئ بخۆن واتە لەسەری بچەرن / بلەوەڕن. جۆرێکیش دروست دەکرێت لە دار یا بەرد و تازەترینیان لە ماددەی کانزا کە لە کاتی پێویستدا لەباتی ئالیک ئاوی تێدەکەن بۆ ئاژەڵ. بەمەیان دەگوترێ کۆل. دیارە کۆل واتای تریشی هەیە بەڵام لێرەدا ئێمە ناپەرژێینە سەر ئەوان.

واژەی ئاخوڕ پێدەچێ هەمان ئاوخۆر یا ئاوخۆرە بێت. واتە پێشتر ئاخوڕ لە دار دروستکراوە و بۆ ئاو بەکارهاتووە بۆیە ناویان ناوە ئاوخۆر یا ئاوخۆرە؛ دوواتر لەشێوەی ئەو دروستیان کردووە بۆ ئالیک و. هەمان ناویشیان بۆ بەکار هانیوە.

ووشەی (ئەکواریەم)ی ئینگلیسیش کە خۆی لاتینە و لە بنەچەدا مانای ئاخوڕ دەدات لە رووی بیچم و روواڵەتەوە زۆر لە ئاخوڕ نزیکە. بەڵام ئەکواریەم دوو بەشە و بەشی یەکەمی کە (ئەکوا)یە یۆنانییە و واتەی ئاو دەدات.

ئەفسەر

 

لە واژەنامە فارسییەکان دا کۆمەڵێک واتای هەیە کە هەموویان پەیوەندییان بە تاج و کڵاوەوە هەیە. دێهخودا دەڵێت ئەم ووشەیە ووشەیەکی لێکدراوی ئاڤێستاییە و لەوێدا نووسراوە (ئەو+سەر). واتە ئەو شتەی لە سەر دەنرێت کە هەمان کڵاو یا تاجە.

دووای ئەوەی کە ئەوروپاییەکان ئەرتەش و سوپای مۆدێرنیان بۆ ئێران ريکخست و دامەزراند، ئێرانییەکان دیتیان کە لە زمانی ئەورروپاییەکاند واژەی (ئۆفیسەر) هەیە و وەک پلە و پایەیەکی لەشکری بەکاری دەهێنن. هەربۆیە ووشەی ئەفسەریان لە بەرانبەر (ئۆفیسەر)دا پەسەند کرد هەرچەند هیچ پەیوەندییەکی واتاییان پێکەوە نەبوو.

ئیتر واتا تازەکەی لە فارسییەوە کەوتە نێو زمانی کوردیشەوە. شایانی باسە کە ئەفسەر لای فارسەکان وەک ناویش بۆ ژن بەکاردەهێنرێت.

جیاوازییەکی لوڕی و سۆرانی

 

جیاوازییەکی رێزمانیی گەورەی نێوان لوڕی و زار و زمانە زاگرۆسییەکانی تر بریتییە لە ئامرازێکی پەیوەندی کە لە فارسی و لوڕی دا هەیە بەڵام لە هۆرامی، کەڵهوڕی، گۆران، سۆرانی و کورمانجی و… دا نییە. ئەم ئامرازە پەیوەندییە هەمیشە بە دووای ناو یا راناودا دێت و دەیبەستێتەوە بە ووشەکەی دووای خۆیەوە. ئەم ئامرازە پەیوەندییە لە فارسی دا بریتییە لە (را) و لە لوڕیش دا (ن)ە.

چەند نموونەیەک:

لوڕی: بوزەلن هاوەردی؟

فارسی: بُزها را آوردی؟

سۆرانی: بزنەکانت هێنان؟

لوڕی: دارەلن ئاو دیە!

فارسی: درختها را آب بدە!

سۆرانی: دارەکان ئاو بدە!

وەک دەبینین لە سۆرانی دا هیچ ئامرازێکی پەیوەندی لە نێوان بزنەکان و هێنان یا دارەکان و ئاودان دا نییە؛ بەڵام لە لوڕی دا (ن) و لە فارسی دا (را) هەیە.

لە پەراوێزی باسی ژنە نیاندرتاڵەکەدا

گەلی ماوری نەژادێکی مرۆڤەکانن کە وەک خەڵکی رەسەنی نیوزیلەند ناسراون. ئەوان لەدەوروبەری ساڵی ١٣٠٠ی زایینی بەهۆی لۆتکە و بەلەمەوە لە دورگەکانی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیاوە و لە چەند کات و کەڕەتی جیاوازدا خۆیان گەیاندووەتە ئەوێ و لەوێ بنەجێ بوون. زمان و نەریتەکانی پێشووی خۆیانیان پاراستووە و هەر ئێستایش زمانەکەیان زۆر نزیکە لە زمانی ئەو دورگانەی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا کە بە دورگەکانی کووک ناسراون. ماورییەکان بە شەڕکەری بەناوبانگن و هەروەها زمانێکی دەوڵەمەند و ریشەداریان هەیە.

هەندێک چیرۆک و بەسەرهات دەگێڕنەوە کە پێش ماورییەکان گەلێکی تر بەناوی مۆریۆری لە رۆژهەڵاتەوە واتە لەدورگەی (چەیتم)ەوە گەیشتوونەتە نیوزیلەند و لە دورگەی باشووری نیوزیلەند نیشتە بوون. کاتێک کە ماورییەکان دەگەنە نیوزیلەند لەگەڵ مۆریۆرییەکان رووبەڕوو دەبنەوە. دیار نییە کە ژمارەی کامیان کەمتر و کامیان زۆرتر بووە بەڵام لە ئاکامی شەڕەکانیاندا مۆریۆرییەکان قریان تێدەکەوێت. ماورییەکان تەنیا بە کوشتنیان نەوەستاون، بەڵکوو خواردوویانن. رەنگە یەکێک لە هۆکاری سەرکەوتنی ماورییەکانی هەر ئەمە بێت کە بۆ مەبەستی تێرکردنی وورگیان پەلاماریا بردووە.

لەم ساڵانەی دواییدا کۆمەڵێک کەس کە رەنگە ژمارەیان بگاتە ١٠٠٠ کەسێک لە دورگەی (چەیتم) دووای تەقەلایەکی زۆر توانییان بە حکومەتی نیوزیلەند بسەلمێنن کە ئەوان لە نەژادی مۆریۆرین و گەلەکەیان قڕی تێنەکەوتووە.

شایانی باسە کە دوواترین رووداوی قڕکردنی مۆریۆرییەکان لەلایەن ماورییەکانەوە لە سەدەی هەژدەدا روویداوە. ئەی کاتێک کە ئاوڕ لە ٧٠ هەزار ساڵی پێشوو دەدرێتەوە و باس نەک لە زمان و فەرهەنگ و کەلەپووری جیاوازی مرۆڤەکان بەڵکوو باس لە جۆرە جیاوازەکانی مرۆڤ دەکرێت، دەبێ چ دیمەنێک لە مێشکی خۆماندا وێنا بکەین؟ کێ دەتوانێ باوەڕ بکات کە ئەو جۆرە جیاوازە مرۆڤانر پێکەوە ژیاون یا تێکەڵاوییان بووە؟ مەگەر زۆر زۆر زۆر بە دەگمەن. هەر وەک چۆن بە دەگمەن لەنێوان جۆرە جیاوازەکانی ئاژەڵانی ئێستادا جووتبوون دێتە پێش.

تەنگە

 

ناسراوترین مانای ئەم واژەیە لە زووانی فارسی دا بریتییە لە شوێنێکی تەسک و تەنگەڵان وەک نێوان دوو بەرزایی کە دەبێتە دۆڵ یا شیوێکی تەنگ. هەروەها بە واتای (مضیق) یا (گەروو)یش بەکاری دەهێنن کە دەکاتە دەریایەک کە لە دوو لایەوە تەسک دەبێتەوە و ووشکانییەکانی ئەمبەر و ئەوبەری لە یەکتری نزیک دەبنەو وەک تەنگەی هورمز یا گەرووی هورمز لە کەنداوی عەرەب/فارس دا. دیارە لە زمانە زاگرۆسییەکانیش دا هەر بە واتای تەسکایی و تەنگەبەرایئ نێوان دوو بەرزایی هاتووە.

یەکێک لە واتا ناسراوەکانی تری تەنگە ئەو قایشە پانەیە کە لەژێر زگی ئاژەڵی بارەبەردا دەبەسترێ بۆ گورجکردنی زین و کورتان/کۆپان/پاڵان. واتایەکی تری تەنگە بریتییە لە قەد و باڵا کە مەبەستی سەرەکیی ئەم کورتە یادداشتەی ئێمەیە. بەتایبەتی بۆ کەسێک بەکاردەهێنرێت کە وورگی زل بێت و قەڵەو بێت. دەڵێن کابرایەکی تەنگە ئەستوورە.

لێرەدا واتای تەنگە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە. لەکاتێکدا کە لە ووشەکانی پێشوودا بە واتای مەودایەکی کورت و تەسک بەکاردەهێنرا، لەم واژەیە و لە واژەی تەنگەی بارەبەردا بۆ نیشاندانی ئەستووری بەکاردەهێنرێت. هەربۆیە بەم ئاکامە دەگەین کە ریشەی واژەی (تەنگە) لە ووشەی لێکدراوی (تەنگەستوور)دا ریشەیەکی جیاوازە لە ئەوانی سەروو. هەروەها ریشەی (تەنگە)ی بارەبەریش جیاوازە چونکە هۆکارێک نابینرێت ئەو قایشە بخرێتە تەنگانەوە. ریشەی ئەم دوو واژەیەی دوایی لە ووشەی (تەن) دایە بە واتای لەش، لار، لاشە. لە لوریدا (تونگ) یا (تونگە)مان هەیە بە واتای ئەستوورایی قەدی درەخت بەبێ لک و شاخە و گەڵاکانی. واژەکانی (تونگ، تونگە، تەنگە) بە واتای قەد و باڵا دێن. کاتێک دەڵێن کابرایەکی تەنگەستوور واتە کابرایەکی قەد ئەستوور، یا کە دەڵێن تەنگەی ئەسپ مەبەست ئەو قایشەیە کە لە تەن و قەدی ئەسپ دەبەسترێت. ووتەیەکی پێشینیان هەیە دەڵێ: هەر دەیکەم بە تەنگە و ئەو دەبێتەوە بە پاڵوو. پاڵوو ئەو پارچە کەژووە پانەیە کە دەکەوێتە بن کلکی بارەبەر بۆ راگرتنی کورتان.

دورگەی زەرکۆ یا زڕکۆ

 

لە ١٤٠ کیلۆمەتریی باکووری رۆژاوای شاری ئەبووزەبی و لە کەنداودایە. دورگەیەکی بچووکی شێوە هێلکەیی هەیە کە تەنیا ١٦١ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە. رووبەرەکەی نزیکەی هەفت کیلۆمەتر و نیوە. لەلای باشووریەوە بە پانیی دوو مەتر دەسپێدەکات و تا دەگاتە ئەوپەڕی باکووری دەگاتە ٤٥٠ مەتر. هیچ چەشنە درەختێکی لێ ناڕوێ جگە لە چەند جۆرە گیا و دەوەنێکی بیابانی. لێوارەکانیشی لمین و بەردەڵانە.

ئەم دورگەیە سەر بە میرنشینی ئەبوزەبییە و وەک بەشێک لە خاکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی هەژمار کراوە. ئێران لە ساڵاانی رابردوودا باسی لەوە کردووە کە ئەم دورگەیە هی ئەوانە و کار دەکات بۆ وەرگرتنەوەی؛ بەڵام بە کردەوە تا ئێستا هیچی بۆ نەکردووە.

لەبەرئەوەی ئاوی خواردنەوەی نییە و پێشتریش نەیبووە، هەرگیز ئاوەدان نەکراوەتەوە؛ بەڵکوو تا ساڵی ١٩٧٨ پەناگەی جۆرێک باڵندە بوو کە بە (کۆرمۆرانت یا شاگ) ناسراوە. سەردەمانی زوو زۆر جار راوچییانی مرواری بۆ مانەوە و پشوودان و درێژەدان بە راو و شکاریان ئەم دورگەیەیان بەکاردەهێنا. لە ساڵی ١٩٧٨ بە دوواوە کە زانرا ئەم دورگەیە نەوتی هەیە، کۆمپانیای گەشەپێدانی زادکۆ دەستی کرد بە کاری هەڵکۆڵین و بنیاتنانی بنکە و دامەزراوە و پاڵێوگە لەم دورگەیەدا. ئێستا نزیکەی ١٠٠٠ کەس کە زۆربەیان کارمەند و کرێکار و بەڕێوەبەری ئەم کۆمپانیایەن لەوێ نیشتەجێن. فڕگەیەکی بچووکیشی تێدا ساز کراوە.

شایانی باسە کە ووڵاتی ئیمارات رۆژانە ٥٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی خاو لەم دورگە بچووکە دەردەهێنێت. لەپاڵ ئەمەدا و لە نوێترین پێشهاتدا کۆمپانیای زادکۆ تێچووی توێژینەوە و وانستەی زیندەفرەجۆریی لەم دورگەیەدا گرتووەتە ئەستۆ؛ کە مەبەست لێی بایەخدانە بە سەرژمێری و نیگاداری لە زیندەوەرەکانی ئەوێ.