Friday, June 30, 2023

زمانی دەڕڕی


 بڕواننە بێگانەکان کە چەندە بۆ حاڵی خۆیان ژیرن!

فارسیی دەرری لە ناوی فارسیی (دەرەی پەنجشێر)ەوە هاتووە، کەچی کابرای نووسەری فارس دەڵێ (دەرری) واتە (دەربار). بەم مانایە کە ئەم زمانە زمانی دەربار و دەسەڵاتداران بووە. بەڵام وەڵامی ئەم پرسیارەیش ناداتەوە ئایا زمانێک کە زمانی کۆشکی شاهانە و دەسەڵاتداران بێ، چۆن و بۆچی لەسەدا هەشتای دەبێتە عەرەبی و ووشەکانی خۆی لە دەست دەدات؟؟
هەرێمەکانی دەرەی پەنجشێر و دەوروبەری کە دەکەونە باکووری رۆژهەڵاتی کابول، هەمووی فارس نشینە و بەم زمانە دەپەیڤن؛ هەربۆیەش ناوی نراوە فارسیی دەری. ئەم زمانە پێش ئەوەی بگاتە ئێرانی ئەمڕۆ و ناوی لێبنرێت فارسی، لەوێ سەریهەڵداوە؛ و زمانی خێڵەکانی ئەوێ بووە؛ کە هەندێکیان وەک هەزارەکان تەنانەت رەنگ و روخساریشیان دوورە لە رەنگ و روخساری زاگرۆسی و زیاتر لە مەغۆل و ئاسیاییەکانی رۆژهەڵات دەچن.


بەردنیگارەی بێستوون


ئەفسەر و پسپۆری بریتانیایی سێر هێنری راوڵنسن ساڵی ١٨٣٥ و ١٨٤٧ سەردانی ئێران دەکات و بە دژوارییەکی زۆر و بە خستنە مەترسیی ژیانی، کۆپییەک لە نووسراوەکەی کێوی بێستوون هەڵدەگریتەوە. تا ئەو کاتە هیچکەسێک نەیدەزانی ئەم نووسراوەیە بخوێنێتەوە. راوڵنسن کەمێک فارسیی زانیوە. ئەو دووای کۆششێکی زۆر و سوود وەرگرتن لە نووسراوەکانی بابل و پيرسپۆڵس دەتوانێت کۆدەکان بشکێنێت و کلیلی خويندنەوەی نووسراوەکان دەدۆزێتەوە. دڵنیا دەبێت کە ئەوە داریۆس (دارا)ی مەزنی هەخامەنشییە؛ و ئەو نووسراوەیەی بيستوون بە سێ زمانی فارسیی کۆن و بابلی و ئیلامی نووسراوە. ئەم کارە دوو ساڵی خایاند. بەڵام پيشتریش کەسانی وەک گیۆرگ فريدریک گرۆتفەندی ئەڵمانی و ئەنتوان ژان سانت مارتینی فرانسەیی کاری خويندنەوەی بەردەنووس ديرینەکانیان کردبوو و کلیلەکانیان دۆزیبوویەوە.

مەبەست لە نووسینی ئەم کورتە بابەتە تە ئەمەیە ئایا بۆچی ئەڵمانی و فرانسەیی و بریتانیایی لە ووڵاتی ئێمەدا دەتوانن زمانی هەزاران ساڵەی کۆنی ئێمە بدۆزنەوە و بیخوێننەوە لێی تێبگەن، بەڵام ئێمە ناتوانین ئەو نووسراوانە کە بە زمانی خۆمانن بخوێنینەوە؟

مەبەستی دووەمیشم ئەمە بوو کە بڵێم سەدان بەردەنووس و پارچەی بەنرخی نووسراوی ئیلامی لە ئێران و ووڵاتانی خۆراوادا لە مۆزەخانەکاندا هەمارکراون، ئەدی بۆچی دەڵێن هیچکەس ناتوانێت ئیلامی بخوێنیتەوە و لێی تێبگات؟؟ بۆچی ئەمەی بێستوون کە باسی داریوس دەکات، بە زمانی ئیلامییە و دەخوێنرێتەوە، بەڵام ئەو سەدان نووسراوەیەی تر ناخوێنرێنەوە؟؟


کۆکا


 کۆکا یا کۆکە یا کووکا جۆرێک خەپلەی نانە بە قەبارەی بچووک بۆ منداڵان دروست دەکرا. لە بیرمە کە منداڵ بووم جۆرێک بیسکویتی ئەستوور هەبوو کەمێک نەرم بوو وەک کولێرە، پێمان دەگوت کۆکە. هەروەها، بە زمانی منداڵان بە کولیچە و کێک و ئەمانە دەگوترێت ( ککە). هەروەتر، بە بیسکویتمان دەگوت (غوڕابی). چێشتێکیشمان هەیە بە ناوی (کووکی) کە لە ئارد و هێلکە و پونگە دروست دەکرێت؛ کە هەمان ووشەی (کووکی) لە ئینگلیسی دا هەیە بە جۆرێک غوڕابیی ئەستوور دەگوترێت.

ئەم ووشەی (کۆکا)یە هاوڕیشەیە لەگەڵ (کاکا)ی نۆروێژی کە (کەیک)ی ئینگلیسی لێ وەرگیراوە؛ و هەروەها ریشەی لە ئەڵمانی و هۆڵەندی دا هەیە. پێدەچێت (کووک)ی ئینگلیسیش کە واتای (پێژان) دەدات هەر هاوڕیشەی ئەمە بێت؛ کە لە (کۆکویر)ی لاتین وەرگیراوە.

سەگوەند


سەگوەند ناوی خێڵێک یا باشتر بڵێین هۆزيکی لوڕە. ئەنسکلۆپیدیای ئیرانیکا و عەلی ئەکبەری دێھخودا دەڵێن ئێڵێکی کوردە. کەیهانی فەرهەنگی دەڵێ ئێڵیکی لەکە و ئەدمۆندز دەڵێ ئێڵێکی لوڕە. شوێنی نیشتەجێ بوونیان دەکەوێتە باشووری ئوستانی کرماشان، ناوەڕاستی ئوستانی لوڕستان و باکووری ئوستانی خووزستان. سەگوەندەکان بە سیاسی و جەنگاوەری و سوارچاکی بەناوبانگن. ئەوان بە شێوەزاری باجەڵانی دەپەیڤن.

لە زووانی لوڕیدا دەڵێن (سیوەن\ سەیوەن)؛ بەڵام لە سەرچاوە فارسییەکان دا کە مێژووەکەیان زۆریش کۆن نییە، بە (سەگوەند) یا (سەکوەند) نووسراوە. بە دڵنیاییەوە فارسییەکە هەڵەیە، چونکە زۆر واژەی ترمان لە لوڕی و سۆرانی و لەکی دا هەیە کە لە دەربڕینە فارسییەکەیاندا دەنگی (گ)یان بۆ زیاد دەکرێت. بۆ وێنە واژەی (سەگ) بنەڕەتە لوڕییەکەی بریتییە لە (سە) بەڵام لە فارسیدا بووە بە (سەگ). تەنانەت لە کورمانجی و سۆرانیش دا وێڕای (سەگ)، (سە)یش بەکاردەهێنرێت.
لە هەندێک هاوڕێی لوڕم بیست کە گوایە (سەگوەند) لە ناوی کۆنی گەلی (سەکا)ییەوە هاتووە؛ بەڵام باوەڕم بەمە نییە؛ و ریشە و رەچەڵەکی ناوەکە ووشە لوڕییەکەیە نەک سەگوەند و سەکوەندی فارسی؛ بۆیە باوەڕ ناکەم پەیوەندییەک لە نێوان سەیوەن و سەکا دا هەبێ.
ئەم ئێڵە یەکێک بوون لەو ئێڵانەی پشتگیریی کەریمخانی زەندیان کرد و چوونە شیراز، کاتێک کە کەریمخان شیرازی کردە پایتەختی ئیران. لە دووای رووخانی دەسەڵاتی کەریمخان، شیرازیان بەجێ هێشت و گەڕانەوە ناوچەکانی خۆیان.
شایانی باسە کە جگە لە ناوی ئێڵی سەگوەند چەند ئێڵ و هۆزی تریش ناوی هاوشێوەی ئەمەیان هەیە وەک چەقەڵوەند، قەڵاوەند، جیجەوەند و تاد.. زۆر کەس ئەمانە دەکەنە بەڵگە بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە مەبەست لە سەگوەند، ووشەی سەگە؛ هەروەک چۆن مەبەست لە چەقەڵوەند، قەڵاوەند و جیجەوەندیش چەقەڵ و قاڵاو و جووجەڵەیە.
وێنە: کۆمەڵێک مەزنەپیاوی هۆزی سەگوەند\سەیوەن. رێکەوتەکەی نادیارە

پوختەیەک سەبارەت سەردار مەریەم

 

سەردار مەریەمی بەختیاری لە بیرەوەرییەکانی دا دەڵێت: ژن لە کۆمەڵگەی ئێراندا ستەمی زۆری لێدەکرێ. ئەو کە خۆی جارێک بە زۆر بە شوو درابوو، دەرد و ئازاری ژنانی جڤاکەکی بە ئێسک و پێستەوە هەست پێکردبو. سەرەڕای ئەوە کە لە خانەدانێکی باڵای لوڕ بوو بەڵام وەک ژن هەر چەوساوە و ژێردەستە بوو. باس لەوە دەکات کە بە تیابەتی لە ئێڵی بەختیاریدا هیچ مافێک بۆ ژن لەبەرچاو نەگیراوە. ژن کە لەلایەکەوە بە زۆر بە شوودەدرێت، لەو لایشەوە لە میرات و کەلەپووری باوانی بێبەش دەکرێت.

باوکی سەردار مەریەم لە و کەسایەتییە بەهێزانە بوو کە شای قاجار ترسی ئەوەی لێ هەبوو کە جێگەی بگرێتەوە و لە شایەتی لایبدات، هەر بۆیە بە فێڵ گرتی و کوشتی. سەردار مەریەم خوشکی سەردار ئەسعەدی بەختیاری بوو، هەروەها دایکی عەلیمەردان خان بوو کە ئەویش لە لایەن رەزا پەهلەوییەوە کوژرا.
گەورەیی سەردار مەریەم بە هۆی ئەوەوە نییە کە لە بنەماڵەیەکی خانەداندا لە دایکبووە و گەورە بووە، بەڵکوو کەسێکی رۆشنبیر و ووردبینیش بووە. لەو دەگمەن کەسانە بووە کە لە کۆمەڵگەیەکی رۆژهەڵاتی ناڤین دا بیرەوەرییەکانی خۆی بە دەستو پێنووسی خۆی نووسیوەتەوە.
چەند ساڵێک لەمەوە بەر پەرتووکی بیرەوەرییەکانی وەرگێڕدرواتە سەر زمانی ئینگلیسی و لە ئەفریقای باشوور بڵاوکراوەتەوە.

وەشانگەی ئانزان کە پەرتووکی بیرەوەرییەکانی سەردار مەریەمی بەختیاریی چاپ و بڵاوکردووەتەوە، لە پێشەکییەکەیدا دەڵێت، لە دوو سەدەی رابردوودا نووسینی بیرەوەری لە ئێراندا بووەتە باو؛ و ئەم شانازییەیش بەر بەختیارییەکان کەوتووە. دەڵێت حسێن قوڵیخانی ئێڵخانی گەورەی لوڕ لە یەکەم کەسەکان بووە لە ئێراندا کە بیرەوەری و یادداشتەکانی رۆژانەی خۆی نووسیوەتەوە. بە دوای ئەویشدا لە بنەماڵەکەیدا بووەتە نەریت و کوڕ و کچ و نەوەکانی هەمان کاریان کردووە. سەردار ئەسعەد و سەردار مەریەمیش کوڕ و کچی ئەو بوون.
سەردار مەریەم هەرچەندە خوێندەواریی کەم بووە، بەڵام زۆر شتی نووسیوە، کە نەدەبووایە بینووسێت. سەردار ئەسعەدیش باسی رەچەڵەکی لوڕی کردووە وەک دووەم گەورە ئێڵی کورد؛ و جێگەی هیچ نیگەرانی و دوودڵییەکی بۆ هیچ کەسێک نەهێشتووەتەوە.
پەرتووکی بیرەوەرییەکانی سەردار مەریەم کە خۆی بە فارسی نووسیوێتی، لەم بەستەرە دانراوە و دەتوانیت دایبەزێنیت.


باوەخۆشین و شاخۆشین


 لە ناوچەی دەربەندیخان گوندێک کە ئێستا کراوەتە ناحیە هەیە بە ناوی باوەخۆشین؛ شارەدێیەکی زۆر جوان و دڵنشینە.. زۆر گەڕام بە دوای مێژووەکەی دا هیچم دەس نەکەوت. بە بڕوای من دەبێ دوور یا نزیک پەیوەندییەکی هەبێت بە شاخۆشینی پیری مەزنی یارسانەوە. ناوی (باو) و (شا) هەردووکیان بۆ ناوی پیر و پیاوچکاان بەکاردەهێنرێن. بە دووری نازانم شاخۆشینی لوڕستانی گەیشتبێتە ئەو ناوچەیە.


بەردی گورز لەنگەر


 ئەم بەردە گەورەیە دەبینن کە لەسەر بەردێکی بچووک وەستاوە. ناسراوە بە بەردی (گورزلەنگەر). لە نزیک ئاوایی گورزلەنگەرە لە ئوستانی ئیلام. سەر بە شارەدێی کوڵکنی و شارۆچکەی ماژینە. دەڵێن تەمەنی ئەم بەردە ١٥٠ ساڵە، بەڵام ئاماژەیەک بە ئەندازە و بەرزییەکەی نەکراوە. شایانی باسە کە شارۆچکەی ماژین یا ماچین هەرچەندە شارۆچکەیەکی گەورە و ناسراو نییە؛ بەڵام لە ناوچەیەکی جوان و دڵگیر هەڵکەوتووە و شوێنێکی زۆر مێژووییە. تا ئێستا هیچ بوومەلەرزە و رووداوێکی سروشتی نەبووەتە هۆی جووڵاندنی ئەم بەردە.


چووچ

چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە.  سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت.  بەڵام...