سەبارەت واژەی رەگەز

١٤\٥\٢٠١٨

لەژێر کاریگەریی زمانی عەرەبیدا قوڕکراوە بەسەر وشەی (رەگەز) دا . لە بنەرەتدا ئەم وشەیە واتای ره‌چه‌ڵه‌ک یا نه‌ژاد دەبەخشێت و بە وەرگرتنی پاشگری (ەز) لە وشەی (رەگ) کەوتووەتەوە. تا ئێستایش لە سۆرانی دا وشەی (رەگەزپەرەست) بە واتای (ئاپارتاید) و (رەیسیست) بەکاردەهێنرێت. کەچی لە ژێر باندۆر و کاریگەریی زمانی عەرەبیدا هەندێک کوردینەزان و کوردیشێوێنی باشوور مانای ( رەگەز)یان بەلاڕێدا برد و کردیان بە ( جنس). لە کاتێکدا وشەی جنس خۆی عەرەبی نییە و لە زمانە ئەورپاییەکانەوە بە سەقەتی هێنراوەتە نێو عەرەبییەوە. عەرەبەکان (جنس)یان لە ( genus) وەرگرتووە کە بە کوردی واتای توخم و تۆرەمە دەدات؛ بەڵام لە هەمان کاتدا بە واتای (gender) و (sex) یش بەکاریدەهێنن. هەروەها وشەی (جنسیة)شیان لێدروستکردووە بە واتای (citizenship ) یا هاووڵاتیەتی یا شارۆمەندی.

واژەی جنس سەرەتا کە هێنراوەتە نێو زمانی عەرەبی و فارسی، بە هەمان واتا ئینگلیسییەکە بەکارهاتووە بەڵام دوواتر گۆردراوە. مەدداح کە هۆنیارێکی شنۆییە لە یەکێک لە هۆنراوە فارسییەکانیدا دەڵێ:

گفتم، گفتا سعیدم، مراد هر مریدم،

من آنم “لم یلد” م، نه جنس خاک و آبم.

وەک لێرەدا دیارە (جنس) واتای نێر و مێ نییە بەڵکوو واتەی توخمی ئاو و خاکە. دیارە لە فارسیدا (جنس) مانای جۆر و چەشنی کاڵای بازرگانیش دەبەخشێت. لە کوردیشدا (جنس) بە واتای جۆری کووتاڵ دێت. بەڵام واژەی (جسن)مان هەیە کە یا هەڵگەڕاوەی (جنس)ە یا (جنس) هەڵگەراوەی ئەمە، بە واتای تۆرەمەی ئاژەڵ و تەنانەت مرۆڤیش دێت. بۆ وێنە دەڵێن ئەم ئەسپە لە جسنی ئەسپی عەرەبییە. یا کابرا لە منداڵەکەی تووڕ دەبێت دەڵێت: بۆچی بە قسەی دایکت ناکەیت؟ بۆ ئەوەندە ناجسنیت!

ئەگەر وشەی (ره‌گه‌ز) بەو واتایەی لە کوردیی ئەمڕۆدا بەکاردەهێنرێ، لە فەرهەنگێکی کوردی-ئینگلیسیدا بە ئینگلیسی مانا بکەینەوە بەم جۆرەی خوارەوە دەردەچێت:

رەگەز = genus, gender, sex

رەگەزنامە= citizenship

ئێستا ئەم وشەیە بەم هەموو واتا چەوت و ئاڵۆزانەوە خزێنراوەتە نێو زمانی کوردییەوە. چەند نموونەیەک لە بەکارهێنانی ئەم وشەیەدا:

- لە فۆرمی بایعه‌کەدا حیساب بۆ رەگەزی مێ نەکراوە و تەنیا گرنگی بە رەگەزی نێر دراوە.

- من هاووڵاتییەکی کوردی بە رەگەز عێراقیم كه‌ له‌ وڵاتی سوید دا ئه‌نیشم.

- ماندێلا کۆتایی بە سیستەمی رەگەزپەرەستی لە ئەفریقای باشوور هێنا.

- رازیانە لە رەگەزی رووەکە گەڵا دەرزیلەییەکانە.

- لە سینەمای خۆرئاواییدا کردەی رەگەزی شتێکی نامۆ نییە.

لەلایەکی ترەوە لەسەر بنەمای ئەم واتا چەوتانەی کە بۆ (رەگەز ) دروستکراون دەکرێ مانای سەیر و سەمەرە بۆ هەندێک وشەی پەیوەندیدار بکرێت بۆ وێنە ووشەی رەگەزپەرەست کە خۆی مانای (Apartheid, Racist) دەدات دەکرێ واتای sexualistی پێبدرێت. رەگەزنامە دەکرێ واتای sexographie یا geneagraphie ی پێببەخشرێت.

Sebaret be wajey regez

Lejêr karîgerîy zimanî Erebî da qurr kirawe beser wişey (regez) da. Le bineret da em wişeye watay reçellek ya nejad debexşêt û be wergirtinî paşgirî (ez) le wişey (reg) kewtuwetewe. Ta êstayiş le Soranî da wişey (regezperest) be watay (apartayd) û (reysîst) bekar dehênrêt. Keçî le jêr bandor û karîgerîy zimanî Erebî da hendêk Kurdînezan û Kurdîşêwênî Başûr manay ( regez)yan be larrê da bird û krdiyan be ( cinis). Le katêk da wişey cinis xoy Erebî nîye û le zimane Ewrpayiyekanewe be seqetî hênrawete nêw Erebîyewe. Erebekan (cinis)yan le ( genus) wergirtuwe ke be Kurdî watay tuxim û toreme dedat; bellam le heman kat da be watay (gender) û (sex) îş bekarî dehênin. Herweha wişey (cinsiye)y Erebîşiyan lêdrust kirduwe be watay (citizeniship ) ya hawullatiyetî ya şaromendî.

Wajey cinis sereta ke hênrawete nêw zimanî Erebî û Farsî, be heman wata Înglîsîyeke bekar hatuwe bellam duwatir gordirawe. Meddaḧ ke honiyarêkî şinoyiye le yekêk le honrawe Farsîyekanî da dellê: Goftem, gofta S'îdem, moradê her morîdem, men anem “lem yelîd” em, ne cinisê xak û abem.

Wek lêre da diyare (cinis) watay nêr û mê nîye bellkû watey tuxmî aw û xake. Diyare le Farsî da (cinis) manay cor û çeşinî kallay bazirganîş debexşêt. Her wek le Kurdîş da (cinis) be watay corî kûtall dêt. Bellam wajey (cisin)man heye ke ya hellgerrawey (cinis)e ya (cinis) hellgeraweyi eme, be watay toremey ajell û tenanet mirovîş dêt. Bo wêne dellên em espe le cisinî espî Erebîye. Ya kabra le mindallekeyi tûrre debêt dellêt: Boçî be qisey daykit nakeyt? bo ewende nacsinît! Eger wişeyi (regez) bew watayey le Kurdîy emrro da bekar dehênrê, le ferhengêkî Kurdî-Înglîsî da be Înglîsî mana bikeyinewe bem coreyi xwarewe derdeçêt: Regez = genus, gender, sex Regezname= citizeniship 

Êsta em wşeye bem hemû wata çewt û allozanewe xizênrawete nêw zimanî Kurdîyewe. Çend nimûneyek le bekar hênanî em wişeye: - Le formî bay'eke da ḧîsab bo regezî mê nekrawe û teniya giringî be regezî nêr dirawe. - Min hawullatîyekî Kurdî be regez Êraqîm ke le willatî Swîd da enîşm. - Mandêla kotayî be sîstemî regezperestî le Efrîqay başûr hêna. - Raziyane le regezî ruweke gella derizîleyiyekane. - Le sînemayi xorawayî da kirdey regezî şitêkî namo nîye.  

Le layekî tirewe leser binemayi em wata çewtaney ke bo (regez ) dirust krawin dekrê manay seyr û semere bo hendêk wişey peywendîdar bikrêt bo wêne wişey regezperest ke xoy manay (Apartheid, Racist) dedat dekrê watay (sekiswalist)î pêbidrêt. Regezname dekrê watayi (sexographie) ya (geneagraphie) yi pê bibexişrêt.