گرفنچ یا سندان

وێنە: محەممەد بەهادین

شوێن: قۆپیی قەراخ

درەخت: دارەبەن

رێکەوت: ١٣\١٠\٢٠٢١

 بریتییە لە گەشە کردنی درەخت بە شێوەی ناڕێک و شێواو کە لە شێوەی گرێیەکی خڕ بە تەنیشت قەد یا لکی درەختەکەوە دەردەکەوێت.  لە زمانی ئینگلیسی دا پێی دەگوترێت (Burl, burr ).  نێوەکەی پڕە لە گرێی پووخگەلی متبوو.  

دروست بوونی سندان لە سەر درەخت دەشێ ئاکامی ئازار و نارەحەتییەک بێت کە لە هەبوونی زام و برین، هەوکردنی نیتگی یا هەوکردنی کەڕوویین تووشی درەختەکە دەبێت.  دارتاشەکان و هونەرمەندان لە گرفنج\سندان کەرەستە و کاری هونەرییی زۆر جوان و دەگمەن و گرانبەها ساز دەکەن.

زۆربەی سندانەکان لە بنی درەخت و لەسەر رەگەکانی دروست دەبن؛ و زۆر جار هیچ کەس هەستی پێ ناکات تا درەختەکە ووشک دەبێت و دەکەوێت.  قەبارەیەکی دیاریکراویان نییە و بە گوێرەی قەبارەی درەختەکە رەنگە تیرەی گرفنچەکە تا ٨ مەتر گەورە بێت.  هەندێک جار بە چەشنێک گەورە دەبێت کە بە دەوری درەختەکەدا دەسووڕێتەوە.

زراو \ زاور

ئەندامێکی لەشی مرۆڤە کە ماددەیەکی ئەسیدی تێدایە. تەکووزی لەش لە هەرس کردنی خۆراک دا ئەم ماددە ئەسیدییە بەکار دەهێنێت کە پێی دەگوترێت زەرداو.

زراو لە ئاخاوتنی رۆژانەیش دا بە واتای ترسی زۆر بەکاردەهێنرێت. نموونە: بوومەلێڵ بوو، بەفرێکی ئەستوور کەوتبوو، لە ناکاو گورگێک هاتە سەر رێگام، هەر بە جارێک زراوم چوو!

زراو لە لوڕیدا دەبێتە زەلە یا زەهلە. کە واتای غیرەت و بوێری دەدات. وەک دەڵێن (زەهلەم نەبی) واتە غیرەتم نەبوو یا نەموێرا. هەروەها لە سۆرانیدا زەهلە و زیلکیش بەکار دەهێنرێت وەک دەڵێن زەهلەم چوو! زیلکم چوو! یا زیلکم رژا! واتە زۆر زۆر ترسام. بەڵام خوێندەوارەکان چونکە لە رەگ و ریشەی ناگەن، لە نووسین دا بەکاری ناهێنن.

زەهلە یا زەلە دەشێ هاوڕیشە بێ لەگەڵ زەرە، زەردە، زەرداو ، زراو و زاور.

زەوەڕ، زمهەڕ، زەمهەڕ، زمهاڕ

زم یا زو\زەو واتە سارد و سەرما. هەڕ یا هار لە لوریدا واتە خواردن یا خۆراک؛ و ور\وەر لە هەورامیدا واتە خواردن.

وەک لە ووشەی زستان\ زمسان\ زوسان و ووشەی زوقم، زەمهەریر، زمکان، زەمبلە، زمبەلیلک، دا هەیە.

بەسەریەکەوە زمهەڕ یا زمهاڕ واتە خۆراکی زستان. پێشتر لام وابوو کە پاشگری هەڕ\هاڕ لە هاڕینەوە هاتووە بەڵام دوواتر کە چوومە بناوانی واتاکەیەوە، بۆم دەرکەوت ووشەکە رەگی لە لوری و هەورامیدایە. لە موکریان بەتایبەتی بەو گەنم و ئاردە کە بۆ زستان دەکرێتە نێو کەندوو یا چاڵەوە یا لە تەلیس دا هەماشتە دەکرێ، دەڵێن زمهەڕ یا زەوەڕ.

لەسەر ئەو باوەڕەم کە (زەمهەریر)یش هەر زمهەڕە و پاشگری (یر)ی بۆ زیادکراوە بە واتای ساردیبەخش یا سەرماهێنەر. پاشگری (یر) لە کۆمەڵێک ووشەی تریش دا هەیە.

خاڵێکی گرنگ لێرەدا ئەمەیە کە لەمەوبەدوا دەکرێ (هەڕ) بە واتای خۆراک وەک پاشگر لە سازکردن و رۆنانی ووشەدا بەکاربهێنین. بەتایبەتی لە بواری زانستی زیندەزانی و کەڕووزانیدا.

 

هەمبانە، هەموو، هەمار

 

زۆر گەڕام.. هەمانەی کوردیم دەسنەکەوت

..هەمانە، هەموونە، هەمبانە، هەمبوونە، هەنبانە

بە هەگبەیەک یا شێوە هەگبەیەکی چەرمین دەگوترێت کە لە هەزاران ساڵ لەمەوبەرەوە مرۆڤ بۆ پاراستن و هەڵگرتنی کەلوپەل و پێداویستییە گرنگ. بایەخدارەکانی بەکاری هانیوە.  ئەم ووشەیە لە زمانی فارسیش بە چەند شێوەیەک دەردبڕدرێت؛ و لە هەمووان دیارتر (انبان)ە.   لە زمانی کوردیدا ئەم ووشەیە بە تەنیا ماوەتەوە و فرمانی نییە؛ لە فارسیدا فرمانەکەیشی هەیە کە بریتییە لە (انباشتن).

(ئەنباشتەن)ی فارسی واتە کەڵەکەکردن، کۆکردنەوە لەسەریەک، لەسەریەک تۆپەڵکردن..

بە بڕوای من ووشەی هەمبانە\ هەنبانە\انبانە لەگەڵ ووشەی هەموو\هەمە و (انبوه)ی فارسی یەک ریشەیە.  هەربۆیە کاتێک دەگوترێت هەمباشتە یا ئەنباشتە واتە هەموو یا هەموو لەسەریەک.  تەنانەت لەسەر ئەو باوەڕەم کە ووشەی هەمار\هەمبار؛ئەمبار\عەمبار\ئەنباریش هەر کوردییە؛ و لەگەڵ هەمبانە\هەنبانە یەک رەگ و ریشەن؛  ئەمە لە کاتی گەردانکردندا باشتر رووندەبێتەوە.  هەرچەند ئێمە بۆ ئەم  ووشەی (انباشتن)ە دانەماوین، بەڵام ئەگەر بەکاری بهێنین لە زۆر رەوش و دۆخ دا یارمەتیدەری باش دەبێت.   لەبەرئەوەی کوردی زمانێکی توانا و بەهێزە، بۆی دژوار نییە کە لە ناوی هەمبانە فرمان دروست بکات و گەردانی بکات.

 دەکرێت لە جیاتی ووشەی (store)ی ئینگلیسی و (خەزن)ی عەرەبی بەکار بهێنرێت.  میننەتی هیچ کەس ناخەینە سەر شانی خۆمان؛ ووشەکە هی خۆمانە و زمانەکەیشمان دەتوانێت وەک فرمان گەردانی بکات.

نموونەیەک لە بەکارهێنانی:

- بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان هەمباشتە دەکەن. 

- بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان دەهەمبێرن. 

لێرەدایە کە دەردەکەوێت (انبار) کوردییە.  لە کوردیدا فرمانی (داشتن)مان هەیە کە بۆ ئاودان بەکاردەهێنرێت.  لە دەمی ئایندە\داهاتوودا ناگوترێت (ئاو دەداشتم ) بە ڵکوو دەگوترێت (ئاو دەدێرم)، یانی گۆڕانێکی گەورە بەسەر ووشەکەدا دێت.  لە ووشەی  (هەمباشتن)یشدا بە هەمان شێوە بۆ ئایندە\داهاتوو لەسەر شێوازی (ئووداشتن) فرمانەکە گەردان دەکرێت.  ئەمەیش دەریدەخات کە ووشەی ئەنبار یا هەمبار واتە (هەمبێر)کراو یا بە فارسی (انباشتە)کراو.

- بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان هەمباشتووە.

- بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان هەمباشتبوو.

- بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان دەهەمباشت.

بازرگانەکان کاڵا هاوردەکانیان بۆ چەند رۆژێک لە نزیک دەروازە سنووریەکان بهەمباشتایە.

ئیبراهیم ئاغای دەرسیم

ئیبراهیم ئاغای دەرسیم، سەرۆک هۆز 

باوکی شەهیدی رێگەی نیشتمان، سەید رەزا

ئەم وێنەیە ساڵی ١٨٩٩ لە پەرتووکێک دا بە ناوی (خاچی سوور) لەلایەن پەرەستارێکەوە بە ناوی (کلارا بارتن) چاپکراوە.

گەرچەک

گەرچەک مێژوویەکی هەزاران ساڵەی لەگەڵ مرۆڤدا بەسەر بردووە و تا ناسران و دەرکەوتنی پەترۆڵ لە ژێر زەوی، گەرچەک، هەم رووناکی بوو، هەم گەرمی بوو هەم دەرمان و کەرەستەی ئارایشت.

هەرچەند ئێستا لەوانەیە لەسەدا پێنجی نڤشی کوردی ئەم سەردەمە رووەکی گەرچەکی نەدیتبێت و ناویشی نەبیستبێت، بەڵام ئەمە راستییەکی نکۆڵینەکراوە کە یەکەم شوێنزای گەرچەک ووڵاتی شام بووە؛ واتە شتێکی نامۆ نەبووە بەلای گەلانی رۆژهەڵاتی ناوینەوە. دەنکی گەرچەک لە گۆڕی میسرییە کۆنەکاندا دۆزراوەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ٤٠٠٠ پێش زایین.

نزیک بە هەموو شارستانیەت و ژیارەکانی جیهان وەک رۆمەکان و هیندییەکانیش گەرچەکیان ناسیوە و بەکاریان هێناوە.

گەرچەک لە ماوەی چەند چەند مانگێکدا لە دەنکە تۆوێکی بچووکەوە دەبێتە درەختێکی ئەستوور و بەرز، و کۆڵێک هێشووە تۆو بەرهەم دەهێنێت. لە بارودۆخی تەنگدەستی و نەبوونی سووتەمەنیدا گەرچەک رەنگە یەکێک لە باشترین فریادڕەسەکانی لادێنشینان بێت.

ئەوان بە روواندنی گەرچەک دەتوانن هەم رۆنەکەی و هەم پاشماوەکەی وەک سووتەمەنی بۆ زستان بەکار بهێنن. جگە لە رۆن ژەهری رایسینیشی تێدایە کە نرخ و بەهای خۆی هەیە و بازرگانیی پێوە دەکرێت. رایسین یەکێک لەو ژەهرە کوشندانەیە کە لە دروسکردنی چەکی کیمیاییدا بەکاردەهێنرێت.

موونەکە

ناوی ئینگلیسی:       Dodder

ناوی زانستی:      Cuscuta

ناوی  کوردی:  موونەکە، کالووسە، کاڵۆسە، تڕتڕە، رێزڕێزۆکە، زیرە، خێرک، خەیاتە، جلە، پیس پیسە، پیسک پیسکە، بێبنە، دارشکنە، ئەسپس، ئەڤێ، رەگەکیشە.

رووەکێکی مشەخۆرە، ریشەی نییە بەلکوو لەسەر رووەکی تر وەک تەماتە، پیاز، بیبار، وێنجە و هەندێک گوڵ و دار و دەوەن خۆی دەژیێنێت.  جۆرێک لوولەی هەیە دەینووسێنێت بە قەد یا ریشەی رووەکەکانەوە و خۆراکەکەیان بۆ خۆی رادەکێشێت.  لەشێوەی پەتێکی باریکە، رەنگی زەردە، گوڵ و گەڵا دەردەکات و تۆو دەکات و دوواتر تۆوەکانی دەڕوێنەوە.  وەک لە سەرەوە ئاماژەی بۆ کرا لە زمانی کوردیدا ناوی زۆرە، دیارە ئەم ناوانەی لێرە نووسراون کورمانجی و ئەردەڵانی و گۆران و لەکی و کەڵوڕی و کوردیی خوارنگ ناگرێتەوە؛ بەڵکوو بە زۆری ناوچەکانی موکریان و سۆران و بابان ئەم ووشانە بەکاردەهێنن.

مەبەست لە نووسینی ئەم چەند دێرەیش هەر ئەم خاڵە گرنگەیە.  بۆ ووشەیەک بزانە لەم زوانە توانایەی ئێمەدا چەندە واژەی جوان و بەهێزمان هەیە.  هەرچەند تا ئێستا نەمانتوانیوە وەک پێویست سوود لەم هەموو هاواتایە وەربگرین کە لە زمانەکەماندا هەیە بەڵام هیوادارم ئێستا واژەکان کۆبکرێنەوە و تۆمار بکرێن تا لە ئایندەدا نەوەکانمان بتوانن بۆ هەرکام لەم پەیڤانە جێگە و پێگەی شیاو بدۆزرێتەوە.