Friday, March 15, 2024

پاشگر یا پاشکۆ یا پاشبەندی (او) یا (اوی)

ئەم پاشکۆیە لە رووانگەی زۆر کەسەوە یەک دانەیە بەڵام من لام وایە دووانە و دوو واتای جیاوازی هەیە؛ چونکە لە دوو واژەی جیاوازەوە سەرچاوەی گرتووە. یەکەمیان هەر هەمان (ئاو)ە کە لە ووشەکانی وەک: زووخاو، چاڵاو، کەنداو،بەفراو، زەرداو، پێشاو، خوێناو و تاد... دا هەیە. زووخای واتە زووخی تراو، تێکەڵ لەگەڵ ئاو. چاڵاو واتە چاڵی ئاو. کەنداو واتە کەندێک کە ئاوی تێدایە یا پێشی ئاوی گرتووە..
دووەمیان وەک ئاماژەی بۆ کرا لە بیچم دا هەر هەمان دەنگی (ئاو) دەدات بەڵام لە راستیدا (ئاڱ)ە نەک (ئاو). ئەگەر لێیشی وورد ببینەوە دەبینین دووەمەکەیان هەمیشە بە شێوەی (اڱی) لە واژەدا دێت نەک (او). ئەم دەنگە دەنگێکی زۆر کۆن و دێرینە و لە سۆرانی و موکریانی دا نییە. ئەگەریش پێشتر هەبووبێت، ئێستا نەماوە. بەڵام هێشتا لە زار و زمانەکانی باشووری زاگرۆس دا هەر ماوە و هەر زیندووە و هەر بەکاردەهێنرێت. ئەم دەنگە دەنگێکە لە نێوان (ی) و (گ) دا؛ یان باشتر وایە بڵێم لە نێوان (گ) و (غ) دا. دەنگێکە لە مەڵاشوودا و بە هۆی بەشی دوواوەی زمانەوە بێژە دەکرێت. ئەم دەنگە لەم ووشانەدا هەیە: ئاگراوی، بەفراوی، ژەهراوی، خەماوی، تەماوی، باراناوی، خۆڵاوی، تۆزاوی و تاد...
زۆر کەس بۆی بووەتە پرسیار بۆچی دەڵێن تۆزاوی لەکاتێکدا کە تۆز لە شوێنێک دەنیشێت، هیچ ئاوی لەگەڵدا نییە، تەنیا تۆزێکی ووشکە. یان دەڵێن فڵان خواردن ژەهراوییە لەکاتێکدا خواردنەکە ووشکە و تەڕ نەکراوە. یان دەڵێن رۆژێکی بەفراوی. ئەمەیش هەر زۆر هەڵەیە چونکە ئاو بەفر دەتوێنێتەوە یا لانیکەم شێوە و بیچمی دەگۆڕێت.
راستییەکە ئەمەیە کە ئەم ووشانە لە بنەڕەتدا دەبێ وەک ئاگراڱین، بەفراڱین، ژەهراڱین، خەماڱن، تەماڱین، بارانڱین، خۆڵاڱین، تۆزاڱین بێژە بکرێن.
ئەمەیش دەمانگەیەنێتە ئەم خاڵە گرنگە کە بڵێین پاشکۆی (گین)یش کە ئەمڕۆ لە فارسی دا زۆر بەکاردەهێنرێت ریشەکەی هەر لەم (ڱین)ە زاگرۆسییەوە وەرگرتووە و بۆی ماوەتەوە. ئەم (ڱین)ە لەراستیدا واتای (وێنە، وەک، وەکوو) دەبەخشێت.
دەربڕینی ئەم دەنگە بۆ سۆرانیزمانێک رەنگە ئاسان نەبێت بەڵام پێویستە جیاوازییەکە بزانێت و بڕازەنێت کە لە دەربڕیندا لانیکەم ئەگەریش ناتوانێت بڵێ (بەفراڱی) دەتوانێ بێژێت (بەفرایین). واتە دەنگەکە لە رەسەنایەتیی خۆی نزیکتر بکاتەوە.


بڕازە نێت = هەوڵ بدات


Thursday, February 22, 2024

مادەر، دایک یا داڵگ


ئەم واژەیە کە لە زووانی فارسی دا واتای (دایک) دەدات، بە شێوازی جیاجیا لە زۆربەی زمانە ئەوروپاییەکان و تەنانەت ئاسیاییەکانیش دا هەیە.   لە ئینگلیسیی ئەمڕۆدا بووە بە (ماذەر)؛ و لە لاتین و یونانی دا (ماتەر) بووە.  ریشەی ئەم واژەیە بریتییە لە (ما)؛ کە لە کوردی دا کۆڵیک واتای قووڵ و فراوانی لە خۆی گرتووە. (ما) واتە مێینە،واتە، خانم، واتە جەوهەر و مایە و ماکە و هەوێن؛ لە زمانی منداڵان دا واتە شیر، مەمک.  هەروەها واتای مێینەی چەند جۆرێک ئاژەڵ وەک مەڕ، مەها، مهـ، مایین، مێش و و مانگا..   (ما) لە هەندێک زاراوەدا گۆڕاوە بۆ (مە) و (مێ) بەڵام واتا بنەڕەتییەکەی خۆی پاراستووە و لەدەستی نەداوە.

لە واژەی مادەر دا (ما) بنەڕەتی ووشەکەیە و (دەر) یا (تەر) پاشگرە.  لە کوردی دا (مەت) و (ماتک)یشمان هەیە بە واتای خوشکی دایک.  کە هەمان (ما)یە و پاشگری (تک)ی پێوە لکێنراوە.  لە زۆر زووانی تردا ئەم ریشەیە واتە (ما) بە دووبارەبوونەوە، گۆڕاوە بۆ (ماما) و بە هەمان واتای (دایک) بەکاردەهێنرێت.

تەنانەت واژەی (پدەر)یش کە لە ئینگلیسی دا بووەتە (فاذەر) و لە زۆرینەی زووانە ئەوروپاییەکانیش دا بەشێوەی جیاجیا هەیە، ریشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر رەگی  واژەی (پیاو) یا (پیاگ) کە هەمان (پیا، پا، پێ)یە.  کە لە واژەی (پاتاڵ) دا بە واتای پەککەوتوو دێت.  ئەمیش دووپاتە بووەتەوە و بووە بە (پاپا) و دواتریش (بابا)و لە زۆربەی زمانان دا هەیە.  لە لوری دا (پاپا) واتە باپیر.


Thursday, February 1, 2024

دۆڵ


وەک دەزانین واژەی دۆڵ لە سۆرانی دا واتای شیو، خڕ، دەرە دەبەخشێت.   واتە قووڵاییەک کە دەکەوێتە نێوان دوو گرد یا شاخ و چیاوە و سەرێکی بەرزە و سەرەکەی تری روو لە نزمییە.  لە ئینگلیسی دا دەڵێن (دەیڵ). لە زمانی ئەڵمانی دا دەڵێن داڵاز.  لە هۆڵەندی دا داڵ و لەهەندێ زمانی تریش دا دەڵێن داڵر، دۆڵوو و تاد..  گومان دەکرێت داڵان و دالیز و دهلیزیش هەر لەم واژەیەوە سەرچاوەیان گرتبێت. 

واژەی دۆڵ واتای پتری هەیە. وەک لە جووتواژەی (دەفر و دۆڵ) دا هەیە بە واتای کاسە و کەوچک، قاپ و قاچاخ، هەوڕ و ئامان.   دۆڵ لە لوڕی دا واتاکەی رۆشنترە و ئەوان رێک بە واتای قاپ و دەفر بەکاری دەهێنن.   ئەگەر بە ووردی سەرنج بدەینە ووشەی (دۆلکە) کە واتای (پارچ یا سوراحی) دەدات بۆمان دەردەکەوێت کە لە واژەی (دۆڵ) وەرگیراوە. کاتێ کە دەڵێین دۆلکە واتە دۆڵ یا دەفرێکی بچووک.   هەروەها ووشەی (دۆڵچە)یش هەر لەمەوە وەرگیراوە کە جۆرێک سەتڵ یا پەقرەجە. 

بۆی هەیە هەر ئەم واژەی (دۆڵ)ە بێ کە ناوی (دەهۆڵ)ی لێ ساز بووە؛ چۆنکە ئێستایش لە هەندێ ناوچە لەبری دەهۆڵ دەڵێن دۆڵ.


Tuesday, January 30, 2024

(طبق) تەبەق


هەر کەسێ چاوی بەم واژەیە دەکەوێ یا دەیبیستێ، یەکسەر دەڵێ ئەمە عەرەبییە. ناهەقیش نییە؛ چونکە عەرەب تەنیا بەمەوە نەوەستاوە کە (ت) بکات بە (ط) و (ک) بکا بە (ق)؛ چەندین فرمان و ناو و ئاوڵفرمانیشی لێ ساز کردووە و بە چەند واتای جیاوازیش بەکاریان دەهێنێت. طبق، طبقة، مطابق، تطبیق، طابق، مطبق، اطبقة، یطبق، تطبیقا... سەرچاوەی هەموو ئەم واژە عەرەبییانە واژەی (تاوە)یە. تاوە کە واتای دەفر دەدات، بە زۆر شێوە و بیچمی جیاواز لە زار و گۆیشە جیاوازەکانی کوردی دا هەیە. وەک تاوە، تاڤە، تابە، مایتاوە، مایتابە، ماهیتاوە، ماهیتابە و هەروەها لە واژەی ئافتاوەیش دا هەیە واتە تاوەی ئاو. هەر ئەم (تاوە)یە بە زیادکردنی پاشبەندی (ک) واژەی (تاوەک)ی لێوە ساز کراوە. تاوەک یا تەوەک یا تەبەک کە لە پەهلەوی دا گوتراوە (تەپەک)، زیاتر بۆ دەفری گەورەتر لە (تاوە) وەک سینی و مەجمە و تەشت بەکارهێنراوە. لە موکریان بەو تەشتە کە نانی تێدا پارێزراوە دەگوترا (تەبەک). تەبەک یا تەبەق بۆ ئەو دەفرەیش بەکارهێنراوە کە سەردەمی کۆن نەوزاد و ساوای چەند چەند رۆژانەیان تیادا خەواندووە. وەک لە چیرۆکێکی شێخی سەنعانی دا هاتووە؛ و یەکێک لە ژنە خاوەن کەرامەتەکان بە شێخ دەڵێت: تا سێت نەنان لە تەبەق؛ نەتگوت ئەڵڵاهو سەددەق! (ئاماژە بە چیرۆکێک دەکات کە لەودا شێخی سەنعانی لە ماوەی چەند چرکەیەک دا گۆڕاوە بۆ ژن و سێ منداڵی بووە؛ و پاشان بووەتەوە پیاو). ئیتر ئەم (تەبەک)ە چووەتە نێو زووانی عەرەبییەوە و واتاکەیشی بە چەندین جۆر ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە. لە کاتێکدا کە تەبەک واتای دەفرێک دەدات کە خۆراکی تێدا دەپارێزرێت، لە عەرەبی دا تەبەک بە واتای خودی خۆراک بەکاردەهێنرێت؛ یا وەک لە واژەکانی تریان دا دیارە، بە واتای چین و ئاست و ئەندازە و تاد... دێت.

طوفان

ئەم واژەیە لە هەردوو زووانی عەرەبی و فارسی دا  بە چەچەی چونیەک و واتای وەکیەک بەکاردەهێنرێت.  دیارە لە کوردیش دا هەیە؛ بەڵام باوەڕ وایە کە ئێمە لە عەرەبیمان وەرگرتووە.  گوایە عەرەبیش لە واژەی (تایفوون)ی یونانیی  وەرگرتووە.   دیارە هەندێک سەرچاوەیش هەن کە بڕوایان وایە ووشەکە لە بنەڕەتدا سامییە و زمانی یۆنانی وەریگرتووە. 

 من دەڵێم ئەم واژەیە بە رەگ و ریشە کوردییە و لە ووشەی تۆف و تاف وەرگیراوە.  ئەم دوو ووشەیە لە هۆرامی و لوڕی دا هەن و اتاکەیان پەیوەستە بە تەوژمی ئاوەوە.  کاتێک ئاو بە لووزەو لە بەرزاییەوە دێتە خوارەوە و بە تین و تەوژمەوە دەیدات لە بەردێک و کەف و پڕیشک بەملاو ئەولادا بەرز دەبێتەوە و دەپڕژێت پێیدەگوترێت تۆف یا تاف و تۆف.  لە کورمانجیی باکووریش دا پەیڤی (تاڤگ)مان هەیە کە لە هەمان (تاڤ) ساز بووە؛ بە واتای شوێنێک کە تاڤی یا تۆفی لێیە.

تۆف پاشبەندی (ان)ی وەرگرتووە و بووە بە تۆفان. کە بە واتای شتێک لە شێوەی تۆف دێت.   وەک روون و ئاشکرایە تۆفانیش (تۆف)ێکە لە قەبارەیەکی زۆر زۆر گەورەتردا.  لە کورمانجیی خواروودا تۆف لەگەڵ بارانیش بەکاردەهێنرێت؛ وەک دەڵێن باران و تۆفە یا باران و تفانە.  تەنانەت فرە کەڕەت لەتەک بایش دا بەکار دەهێنرێت و ئێژن با و تۆفە.

خاڵێکی زۆر زۆریش سەرنجڕاکێش ئەمەیە کە لە لوڕی دا بە تۆفان دەگوترێت (تیفوون)؛ واتە بێ دوودڵی و راشکاوانە دەبێ بگوترێت، (تایفوون)ی یۆنانی  راستەخۆ لە لوڕی وەرگیراوە نەک  لە عەرەبی؛ هەرچەندە (طوفان)ی عەرەبیش هەر هی خۆمانە.

هۆنەری هەورامیش دەڵێت:

چەنی تۆف‌ِ تاف شنە و شەتاوا؛

تەقە و چەقچەقەی گرمە و ئاساوا.


Wednesday, November 8, 2023

نەیزەک


لە زووانی عەرەبی دا دەڵێن (نیزک) و کۆیەکەی (نیازک)ە. لە زووانی فارسی دا دەڵێن (شهاب سنگ). بە واتای ئەو پارچە بەردەیە کە لە کەیهانەوە بەردەبێتەوە سەر گۆی زەوی و لەکاتی رێکردنی دا بەهۆکارگەلی فیزیایی وەک نێزەیەکی گڕدار دەردەکەوێت.
ئاشکرایە کە واژەی نەیزەک کوردییە و چووەتە نێو زبانی عەرەبییەوە. فۆرمێکی تری نەیزەک لە کوردی دا بریتییە لە (نەقیزە). لە راستیدا کورد خۆی، بێ هۆکار دەنگی (ق)ی بۆ زیاد کردووە. نەیزەک واتە شتێک وەک نەیزە یا نێزە. بنەڕەتی نەیزەیش ناوی (نەی)یە. نەی، نەیجە، نەیژە، قامیش.

Tuesday, November 7, 2023

ئەولیای چەلەبی


وەک زۆربەمان ئاگادارین ئەولیای چەلەبی کوڕی دەروێش محەممدەاغای زیللی، گەڕیدەیەکی تورکی عوسمانی بوو. ئەو لە نێوان ساڵەکانی ١٦١١ و ١٦٨٢ دا ژیاوە. ئەو لە ئەستەمبووڵ لەدایک. بووە و لە ساڵی ١٦٣٠ وە دەستی کردووە بە گەڕان و لە ماوەی جل ساڵدا وەڵاتەکانی عوسمانی و دەوروبەری گەڕاوە. لە هەموو شوێن و ناوچەکان یادداشتی نووسیوە و پاشان لە پەرتووکێکی دە بەرگی دا بە ناوی (سیاحەتنامە) یا (گەشتنامە) گرد و کۆی کردووەتەوە.

سەبارەت بە کورد و کوردستان زۆر شتی نەبیستراو و گرنگی نووسیوە کە هەندێکیان ئەو رووداو و پێشهاتانە بوون کە بە چاو بینیونی و هەندێکیشیان لێکدانەوەی خۆی یا زانیارییەکانی خۆی بوون.
ئەو سەبارەت بە شاری قەزوین دەڵێت کە مەردمی ئەوێ کورد و دەیلەمین و بۆ لەیەکگەیشتن فارسییەکی ساددە بەکاردەهێنن و هەروەها عەرەبیش دەزانن. هەروەها دەڵێت: وێژەوان و هۆنەر و نووسەری زۆری تیدایە و کۆڕە وێژەییەکانیان گەرمە. هەروەها دەڵێت پزیشک و نەشتەرگەری هێژای لێیە.
باسی شاری ماکۆیش دەکات کە دەڵێ سەردەمی خۆی لەلایەن سولەیمان موحتەشەم سوڵتانی عوسمانییەوە قەڵای ماکۆ دراوە بە خانێکی کورد لە هۆزی مەحموودی؛ بەڵام پاشان عەجەمەکان بە فێڵ لە دەستی دەردەهێنن.


چووچ

چووچ یا چوچ لە واژەنامە کوردییەکاندا بە مانای سیرەتی منداڵی ساوا هاتووە.  سیرەت واژەیەکی پەرژینییە بە مانای ئەندامی نێرینەی مرۆڤ دێت.  بەڵام...